معاون پرورشي و تربيت بدني وزير آموزش و پرورش: پرورش در مدارس متحول مي شود

امور تربيتي، چه به عنوان يك ماموريت و چه به عنوان يك ساختار تشكيلاتي، در سه دهه گذشته، همواره مورد بحث و تبادل نظر و نقد و موشكافي بوده است و پيوسته اين سؤال پيش روي مسئولان، كاركنان و صاحبنظران تعليم و تربيت در جمهوري اسلامي ايران بوده است كه آيا راهبردها و راهكارهاي مناسب براي تحقق رسالت هاي تربيتي وزارت آموزش و پرورش چيست؟ و چه تغييراتي مي تواند موجب بهبود كارايي و اثربخشي آن شود؟ و الگوهاي عمل مناسب براي مديريت و برنامه ريزي در اين مورد چيست؟
اين سؤالات، موجب شده است تا در سه دهه گذشته، رويكردهاي مختلفي براي چگونگي تحقق رسالت ها و ماموريت هاي تربيتي و نيز نحوه اداره و مديريت ساختار امور تربيتي در نظام آموزش و پرورش مطرح شود.
قانون احياء معاونت پرورشي و تربيت بدني، فرصتي فراهم كرده است تا وزارت آموزش و پرورش، با كمك ظرفيت هاي موجود خود و با مرور و ارزيابي الگوها و تجاربي كه در زمينه چگونگي مديريت و برنامه ريزي امور تربيتي فراهم شده است، و نيز برپايه اسناد گوناگوني كه در حوزه تعليم و تربيت طراحي شده اند، نقشه راهبردي امور تربيتي در آموزش و پرورش را طراحي نمايد تا هم به ساماندهي مباني پايه و نظري رسالت تربيتي بپردازد و هم ماموريت ها، استراتژي ها، برنامه هاي عملي و ساختار تشكيلاتي را با استناد به اين پشتوانه، بازتعريف نمايد. اقدامي كه در واقع، نوعي مهندسي فرهنگي امور تربيتي در نظام آموزش و پرورش است.
اين بخشي از مقدمه طرح تحول بخشي در معاونت پرورشي و تربيت بدني است كه قرار است با هدف تحقق تكاليف و فرصت هاي قانون احياء و به منظور افزايش كارايي و اثربخشي ساختاري و برنامه اي اين معاونت، در 3 فاز مختلف در سطوح مختلف وزارت آموزش و پرورش، از حوزه ستادي تا مدرسه به اجرا درآيد.
به همين منظور و با هدف تبيين كليات و چارچوب طرح تحول بخشي در معاونت پرورشي و تربيت بدني، گفتگويي انجام داديم با جناب آقاي دكتر علي اصغر يزداني، معاون محترم پرورشي و تربيت بدني وزارت آموزش و پرورش تا به بررسي در مورد رئوس و سرفصل هاي اين طرح بپردازيم.
شما سومين معاون پرورشي و تربيت بدني وزارت آموزش وپرورش، بعد از تصويب قانون احياء هستيد. در طي مدت كاري خود، چه تحليلي از وضعيت امور تربيتي در وزارت آموزش وپرورش و بطور خاص معاونت پرورشي و تربيت بدني و مأموريت هاي آن داريد و وضع موجود آن را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
اين سؤال بسيار مهم و كليدي است. من و همكارانم در طي 6ماه گذشته، در كنار استمرار، توسعه و تقويت مأموريت ها و برنامه هاي جاري، حوزه معاونت، يكي از مهم ترين اولويت هاي مان بررسي و شناخت وضع موجود امور تربيتي در سطح وزارت آموزش وپرورش، همچنين وضعيت معاونت پرورشي و تربيت بدني بوده است. براي همين منظور، ما چالش ها و فرصت ها، نقاط قوت و ضعف و آينده پيش رو را براي خود ترسيم كرديم. اين به ما كمك مي كند تا با تحليل دقيق تري بتوانيم، هرگونه احياء و تحول بخشي در معاونت را هدايت كنيم. بعنوان مثال نقاط قوت و ضعف وضع موجود را بصورت چكيده، به اين صورت دسته بندي كرديم.
الف- نقاط قوت: 1) وجود ظرفيت ها و پتانسيل هاي گسترده فرهنگي و تربيتي در سطح وزارت آموزش وپرورش 2) توسعه نرخ دانش آموزان تحت پوشش برنامه ها و خدمات تربيتي 3)گستردگي زيرساخت ها و منابع 4) توزيع مأموريت ها در بين بخش هاي مختلف تشكيلاتي 5) گستردگي دامنه فعاليت ها در زمينه چالش هاي تربيتي، فرهنگي و اجتماعي.
ب- نقاط ضعف: 1) فقدان هم- افزايي بين تشكيلات 2)تداخل مأموريت ها و برنامه ها 3) دشواري مديريت برنامه ها و نيروي انساني حوزه امور تربيتي در مدرسه 4) عدم تمركز در مديريت استراتژيك امور تربيتي در مدرسه. همچنين در كنار شناخت اين نقاط قوت و ضعف، ما تحليلي از برخي از چالش هاي كليدي پيش روي امور تربيتي را احصاء كرديم. بصورت چكيده، برخي از موارد مهم آن عبارتند از: 1) چالش معرفت شناختي و نظري تربيت و امور تربيتي 2) تغيير در فرايندها و ساختار تعليم و تربيت 3) تغيير در مولفه ها و اولويت هاي تعليم و تربيت كودكان و نوجوانان 4) بروز شكاف هاي نسلي و تغيير در سلسله مراتب ارزش هاي نوجوانان 5) ظهور سبك هاي جديد زندگي و گفتمان هاي فرهنگي رقيب 6) ظهور نهادها، رسانه ها و صنايع فرهنگي جديد، رقيب و بديل 7) ظهور جريان هاي فرهنگي نوپديد در بين نوجوانان و جوانان. ما براي هر يك از اين موارد، اسناد و ضمائم پشتيبان را تهيه كرده ايم كه به ما كمك مي كند تا با دقت بتوانيم فضاي عمومي امور تربيتي و معاونت پرورشي و تربيت بدني را ترسيم كنيم.
با چنين تحليلي، ما به اين نتيجه رسيديم كه، در چارچوب احياء معاونت پرورشي و براي تجديد حيات آن، لازم است اقدامات گسترده توسعه و تحول بخشي، هم در مأموريت هاي تربيتي وزارت آموزش وپرورش و هم در سطح معاونت پرورشي و تربيت بدني صورت گيرد. براي اين منظور، ما اولين گام از كارمان را طراحي چارچوب احياء و تحول بخشي در معاونت قرار داديم و براساس آن، الگوي نظري و اجرايي تحول بخشي را در قالب سند راهبردي طراحي كرديم. تلاش ما اين است كه با تدوين و اجراي طرح تحول، نوعي مهندسي مجدد در امور تربيتي و معاونت پرورشي انجام دهيم كه مطابق با آن، كارايي و اثربخشي ساختار، مأموريت ها و برنامه ها را از حوزه ستادي تا مدارس را بطور قابل ملاحظه اي ارتقاء دهيم.
منظور و تعريف شما از سند راهبردي امور تربيتي چيست؟
ما در همان ابتداي كار خود براي طراحي اين سند و چگونگي كار ستاد احياء و تحول بخشي در معاونت پرورشي و تربيت بدني، تعريفي را براي كارمان مشخص كرديم. براساس اين تعريف، سند راهبردي: سندي است كه ضمن آسيب شناسي وضع موجود امور تربيتي و معاونت پرورشي و تربيت بدني و شكاف هاي نظري، تجربي و سازماني آن، به تحليل مباني نظري و راهبردي كاركردهاي تربيتي آموزش و پرورش در جمهوري اسلامي ايران پرداخته و مأموريت ها و چشم اندازهاي آينده آن را به همراه شاخص هاي كمي و كيفي تبيين و ترسيم مي نمايد.
چه ضرورت هايي موجب طراحي چنين اقدامي شده است؟
ما رئوس ضرورت هاي راهبردي طرح تحول بخشي در معاونت پرورشي و تربيت بدني را به اين صورت مشخص كرده ايم.
آسيب شناسي و ترسيم وضع موجود امور تربيتي، ترسيم چالش ها و فرصت هاي پيش روي امور تربيتي، طراحي مبنا و چارچوب معرفت شناختي براي امور تربيتي، طراحي چارچوبي براي كاركردهاي تربيتي نظام آموزش و پرورش، دستيابي به چارچوبي براي مديريت و برنامه ريزي امور تربيتي، دستيابي به چارچوبي معرفتي و راهبردي در زمينه چگونگي عملكرد امور تربيتي، طراحي و تدوين مأموريت ها و برنامه هاي عمل امور تربيتي، طراحي و تدوين استراتژي هاي نهادي و عملكردي امور تربيتي، طراحي افق و چشم انداز آتي امور تربيتي و شاخص هاي عملكردي آن، دستيابي به مبنايي براي مهندسي مجدد ساختار و چارچوب كلان امور تربيتي، طراحي و اعتبار بخشي به ساختار جديد برنامه اي و سازماني امور تربيتي، طراحي چارچوبي براي تحول در ساختار امور تربيتي.
آيا اقدامات مشابه اين درگذشته صورت نگرفته است؟ چارچوب اين احياء و تحول چيست؟
در طي سه دهه گذشته، تلاش هاي مختلف و متعددي براي اين منظور صورت گرفته است كه از جمله در سال هاي گذشته نيز حركت ها و اقداماتي در اين زمينه طراحي شد، اما آنچه كه ما در قالب طرح احياء و تحول بخشي، دنبال مي كنيم، از چند جهت حائز اهميت بوده و متفاوت است:
1) تلاش ما براساس اسناد كلان و بالادستي است كه در زمينه تعليم و تربيت تدوين شده است و ما در طراحي اسناد، مأموريت ها و استراتژي هاي مان به آن ها توجه ويژه اي خواهيم داشت. 2)كوشش مي كنيم كه پيوند معنادار و متناظر با مأموريت هاي فرهنگي و تربيتي ساير بخش هاي وزارت آموزش و پرورش داشته باشيم. اين يكي از سياست هاي مهم كار ما است كه مديريت و برنامه ريزي در حوزه امور تربيتي بايد هم افزا باشد. 3)توجه خواهيم كرد كه تعاريف و ديدگاه هاي مورد توافق و پذيرفته شده در زمينه مديريت و برنامه ريزي در حوزه تعليم و تربيت اسلامي و رسمي را محور كار قرار دهيم و از طرح ديدگاه ها و رويكردهاي نظري و اجرايي كه مبتني بر سلايق نظري بوده و به اندازه كافي در مورد آن ها تبادل نظر نشده و يا اسناد علمي پشتيبان ندارند، خودداري كنيم و به جاي آن ظرفيت هاي مان را صرف پياده كردن مباني نظري، ديدگاه ها و مأموريت هاي مستند و مصوب كنيم. 4)ما به طراحي استراتژي ها و راهبردهاي مناسب نظري و اجرايي براي مديريت و برنامه ريزي امور تربيتي در مدرسه خيلي اهميت مي دهيم. چون معتقديم كه برآيند همه اين تلاش ها و كوشش ها بايد به افزايش كارايي و اثربخشي تربيتي مدرسه منجر شود. پاسخگوي نيازها و تحولات فرهنگي و تربيتي كودكان و نوجوانان باشد. و براي اين منظور، يكي از اقدامات مهم در طرح را مستندكردن وضع موجود تربيتي دانش آموزان قرار داده ايم ودر اين زمينه تاكنون تصويري از وضعيت رواني، تربيتي، فرهنگي و اجتماعي دانش آموزان را ترسيم و دسته بندي كرده ايم.
5) مهندسي فرهنگي هم، يكي از محورهاي كارمان خواهد بود. به اين معنا كه تلاش مي كنيم تا امور تربيتي و معاونت پرورشي و تربيت بدني را به عنوان يك نهاد فرهنگي، مورد ارزيابي و مهندسي مجدد قرار دهيم و كوشش كنيم تا كارايي و اثربخشي آن را در مقايسه با نهادهاي فرهنگي رقيب مانند رسانه ها و صنايع فرهنگي، ارتقاء بدهيم.
آيا آسيب شناسي از وضع موجود امور تربيتي صورت داده ايد؟
براساس مطالعات و بررسي هايي كه انجام داده ايم، به نظر مي رسد مي توان آسيب شناسي امور تربيتي و معاونت پرورشي و تربيت بدني را در 6 محور دسته بندي كرد:
1) چالش هاي معرفت شناختي: به اين معنا كه امور تربيتي و معاونت پرورشي، با پرسش ها و ابهام هاي نظري مختلفي در زمينه تربيت و امور تربيتي دانش آموزان روبرو است، كه البته در سال هاي گذشته، با تدوين اسناد نظري و راهبردي مهم در حوزه كلان تعليم و تربيت، تا اندازه اي اين ابهامات برطرف شده است.
2) چالش چارچوب: ادبيات موجود در زمينه تعليم و تربيت نيز، تاكنون به طراحي چارچوب نظري و راهبردي مشخص و مدوني منجر نشده است، و لازم است براساس اسناد موجود و ادبيات مستند، مصوب و مورد توافق، چارچوبي راهبردي براي يك دوره مشخص در زمينه امور تربيتي دانش آموزان تدوين شود و همان مبنا و پايه مديريت و برنامه ريزي براي يك دوره بلندمدت و مديريت هاي مختلف باشد.
3- چالش برنامه درسي: به تبع پرسش هايي كه در مورد چارچوب كاري امور تربيتي و معاونت پرورشي وجود دارد، يكي ديگر از چالش هاي مهم پيش رو، چالش برنامه درسي است. بطوري كه اين پرسش همچنان اهميت دارد كه امور تربيتي دانش آموزان، چگونه در قالب برنامه درسي تعريف مي شود. آيا امور تربيتي، تنها محدود به ساعات غيردرسي، فوق برنامه ها و ساعت درس پرورشي است؟
4) چالش برنامه ريزي: همچنين لازم است به اين پرسش گفته شود كه آيا چه نوع رويكردهاي برنامه اي مي تواند به تعميق اهداف تربيتي كمك كند؟ و نسبت آن ها با ساختار تربيتي مدرسه و ماموريت هاي كلان آموزش و پرورش چيست؟
5) چالش ساختاري و تشكيلاتي: يكي از مهم ترين چالش در طي سال هاي گذشته، تغيير مستمر ساختارها و تشكيلات سازماني، نهادي، ماموريتي و برنامه اي بوده است. كه اين هم به همان چالش هاي چارچوب برمي گردد. ما بايد بتوانيم ابتدا چارچوب مشخص و مورد توافق و راهبردي را طراحي كنيم و سپس براساس آن ساختار و تشكيلات را مورد بررسي و مهندسي مجدد قرار دهيم.
6) چالش شاخص گذاري و ارزشيابي: سرانجام، لازم است به چالش ارزشيابي اشاره كنيم به اين معنا كه لازم است معيارها، شاخص ها و سنجه هاي مناسبي براي تحليل و ارزيابي وضعيت تربيتي دانش آموزان، همچنين براي سنجش عملكرد تربيتي مدارس داشته باشيم. اين ها موارد و چالش هايي هستند كه بررسي، مطالعه و تحليل و ارزيابي در مورد آن ها براي هرگونه مهندسي مجدد در امور تربيتي حائز اهميت است و مي تواند به افزايش كارايي و اثربخشي ساختار، ماموريت ها، برنامه ها و عملكردها در امور تربيتي كمك مي كند.
ساختار و ويژگي هاي طرح تحول بخشي چيست؟
قبل از هر چيز مجدد اين نكته را يادآوري مي كنم كه اين طرح، مانع از برنامه ها و فعاليت هاي معمول و جاري ستاد معاونت پرورشي و همچنين مدارس نيست. به اين معنا كه يك نهضت بنيادين و راهبردي است كه هدف از آن مهندسي مجدد براي ارتقاء كارايي و اثربخشي معاونت پرورشي و تربيت بدني در مدارس و تحقق كليه ظرفيت هاي مطرح در قانون احياء است.
اين طرح، كه ما آن را با عنوان «طرح جامع تحول بخشي در معاونت پرورشي و تربيت بدني» مي شناسم، چند ماه است كه كار خود را در قالب يك دبيرخانه و كارگروه آغاز كرده است و شامل يك سند راهبردي، حداقل 6 سند ضميمه و پشتيبان (مطابق با ساحت هاي تربيتي) به همراه، بيانيه هاي ماموريت، بيانيه چشم انداز، برنامه عمل ملي و مدرسه اي پيوست ها و ضميمه هاي استاني، گزارش هاي تحليل محيطي، رصد وضع موجود و غربالگري ها و نيازسنجي ها، راهنماي كارشناسان و برنامه ريزان و كاربرگ هاي مربيان وكاركنان مدرسه است.
در تدوين اين طرح، با پيروي از رهنمودها و بيانات مقام معظم رهبري در مورد ضرورت ها و چگونگي احيا، امور تربيتي، با رعايت مباني و چارچوب تعليم و تربيت اسلامي، از اسناد موجود، مصوبات و تكاليف قانوني و رويكردهاي پذيرفته شده و مورد توصيه حوزه هاي برنامه ريزي تربيتي وفرهنگي استفاده مي شود و ما بطور جدي مقيد هستيم كه از هرگونه اعمال سليقه هاي شخصي در فرآيند مهندسي مجدد پرهيز كنيم. ادامه دارد