رهايي مشاوره از انزواي سنت بررسي نقش مشاوره در زندگي فردي و اجتماعي- بخش پاياني

پريسا جلالي
- شما با صداي مشاور تماس گرفته ايد. لطفا منتظر شويد تا ارتباط شما با مشاور فراهم شود.
سكوت و بعد از چند ثانيه پخش موسيقي 4 دقيقه انتظار و همچنان پشت خط ماندن.
- ارتباط شما با مشاور برقرار نشد!
عدم امكان برقراري ارتباط با مشاوران سازمان بهزيستي كه در قالب «صداي مشاور» و توسط شماره سه رقمي 148 مسئول پاسخگويي به سؤالات تماس گيرندگان هستند، بسياري از افرادي كه به اميد يافتن راه حل مشكلاتشان با اين شماره تماس مي گيرند را دلخور و نااميد مي كند.
طبق آخرين آمار و شواهد، سازمان بهزيستي نخستين مركزي است كه امكان مشاوره تلفني را طي سال 1371 در كشور فراهم كرد اما با توجه به سابقه 16 ساله كار خود هنوز آنطور كه مي بايد نتوانسته شرايط ارايه مشاوره به تمامي تماس گيرندگان را فراهم كند به همين منظور بخش هاي خصوصي نيز وارد گود شده و گسترده تر از مراكز دولتي اما با هزينه هاي سرسام آور مشتريان زيادي به دور خود جمع كرده است.
سپردن مشاوره به بخش خصوصي اگرچه از سوي سهيلا طاهريان معاون دفتر مشاوره و خدمات مشاوره و روانشناسي سازمان بهزيستي كشور اجراي اصل 44 قانون اساسي و جلوگيري از بزرگتر شدن بخش هاي دولتي عنوان مي شود اما زمينه هاي اين باور را فراهم كرد كه قطار مشاوره هاي رايگان در حال نزديك شدن به ايستگاه پاياني است.
ضرورت مراجعه به مشاور
و اختلاف نسل ها
بسياري از روانشناسان و متخصصان علم مشاوره معتقدند با توجه به تفاوت نظام ارزشي جوانان و نسل هاي گذشته و همچنين تغيير نيازها و خواسته هاي آنان با پدر و مادرهايشان، مشاوره و مشورت جوانان با خانواده هايشان در زمينه حل مشكلات به ويژه در اوايل زندگي زناشويي ممنوع است حتي اگر روانشناس باشند. زيرا بزرگان خانواده و بستگان، فرزندشان را دوست دارند و از روي عاطفه تصميم مي گيرند و مي خواهند زندگي او را حفظ كنند.
اين دسته از افراد معتقدند كه مشورت كردن با فرد سوم كه تخصص اين كار را دارد بسيار راهگشاست. فردي كه از دور به ما نگاه مي كند حتي اگر متخصص هم نباشد، منصفانه تر فكر مي كند و احساسات او آنقدر غليظ نيست كه بي دليل و تحت هر شرايطي ما را به هم وصل كند.
همانطور كه دكتر مجد روانپزشك و استاد دانشگاه به جوانان توصيه مي كند كه تا حد امكان مشكلات خود را به خانواده هايشان نگويند، زيرا تجربه نشان داده وضع بدتر خواهد شد، بلكه بهتر است مسائل خود را با متخصصان و مشاوران مطرح كنند. وي مي گويد: «نسل جديد، تفكر جديد و اطلاعات جديد و تاثيرپذيري از مدل هاي جديد داشته و در پاره اي از موارد هوش و دريافت بيش تري دارند در حالي كه نسل قديم در چارچوبي كليشه اي مانده است در نتيجه اين اختلافات افق تفكر و عاطفه و تناقضات ساختاري ميان نسل هاي جديد و قديم انكارناپذير است.
بايد بپذيريم كه در بسياري از موارد فرزندان بهتر از ما فكر مي كنند و مسير زندگي شان از ما جداست. پس وقتي كه اطلاعات جهاني مي گيريم و مقايسه مي كنيم درمي يابيم كه در بسياري از موارد رفتارهاي پدر و مادر غلط است. اين شكاف ها در برخي از خانواده ها شديدتر و در برخي كم تر به چشم مي خورد و گاهي اين فاصله در ارتباط با اختلال شخصيتي بچه هاست.»
نرخ هايي براي رواني شدن
با اين باور كه مشاوره ديگر از دست قديمي ترها خارج شده نرخ هاي گران قيمت و هزينه هاي كلان مشاوران و رفتارشناسان تا ساعتي 60 هزار تومان به همراه سي دي و كتاب هايي كه قيمت آن از 50 هزار تومان هم فراتر مي رود از نمونه هاي فراواني است كه تناقض آشكاري در اذهان عمومي مبني بر مراجعه به متخصصان در رفع مشكلاتشان ايجاد مي كند.
چرا كه توانايي پرداخت اين مبالغ در توان همه مردم نيست و علاوه بر آن مشاوره و اخذ راهنمايي فقط به يك جلسه ختم نمي شود و در هر جلسه مراجعان مي بايست همين رقم را بپردازند تا بتوانند روانشناس مربوطه را ملاقات كنند.
احمدي، فردي كه وي را در مطب يكي از روانشناسان و مشاوران خانواده مي بينيم تنها كسي نيست كه از هزينه هاي كلان مشاوره گلايه دارد.
وي كه به ادعاي خود سومين بار است مجبور شده هزينه ساعتي 45 هزار تومان مشاوره را بپردازد تا مشكلش حل شود، در گفت وگو با گزارشگر كيهان توصيه مي كند: «بايد هزينه درمان اشكالات رفتاري و رواني مانند بيماري هاي جسمي تحت پوشش بيمه خدمات درماني و تامين اجتماعي قرار گيرد تا همه بتوانند از جلسات مشاوره استفاده كنند. البته يادم هست كه چند سال پيش اين مسئله در سطح رسانه ها طرح شد ولي كسي به آن توجه نكرد.»
اين جوان 33 ساله كه با خارج شدن از اتاق مشاوره، با او به گفت وگو پرداخته ايم مدعي است تاكنون چهار ساعت جلساتش طول كشيده كه البته نتيجه مطلوبي هم داشته است اما در صورت طولاني تر شدن جلسات قادر به تامين هزينه آن نيست و نمي تواند بار ديگر مراجعه و مشورت داشته باشد.
«ياري برگ» همه را ياري نمي كند
سازمان بهزيستي براي رفع مشكلات ناشي از هزينه هاي كلان مشاوره توسط «ياري برگ» امكان اخذ مشاوره را براي مددجويان ثابت سازمان فراهم كرد تا با اين روش از مزاياي تخفيف ويژه مراجعه به مشاور بهره مند شود.
البته اين اقدام در حالي صورت گرفت كه تعداد زيادي از مراجعان به روانشناسان و مشاوران خانواده، چون تحت پوشش مالي بهزيستي نيستند و امكان استفاده از ياري برگ و تخفيف ويژه ندارند با مشاهده هزينه هاي كلان به سراغ نزديكان و اطرافيان خود مي روند تا شايد راه چاره اي براي حل مشكلاتشان بيابند.
سهيلا طاهريان معاون دفتر خدمات مشاوره و روانشناختي سازمان بهزيستي كشور در گفت وگو با خبرنگار سرويس گزارش كيهان كمبود مراكز مشاوره دولتي حضوري و تلفني (148) سازمان بهزيستي را دليل صدور مجوز مراكز خصوصي مشاوره مي داند و مي گويد:
« استان تهران چهار مركز مشاوره حضوري دولتي و ديگر استان ها هر كدام به يك مركز مشاوره دولتي مجهز هستند كه اين پاسخگوي نيازهاي مردمي كه امروزه راه حل مشكلاتشان را در راهنمايي هاي مشاوران و روانشناسان مي دانند، نيست. در واقع فلسفه شكل گيري مراكز حضوري مشاوره غيردولتي و اختصاص شماره تلفن به اين مراكز كه هر پالس 150 تومان و به حساب افرادي كه درخواست مشاوره دارند گذاشته مي شود عدم امكان پاسخگويي مراكز دولتي است.»
تبديل شماره تماس صداي مشاور به سيستم شبكه اي هوشمند كه قابليت پاسخگويي به سؤالات افراد پشت خط را در ديگر استان ها و مراكز فراهم مي آورد هم نتوانسته پاسخگوي نيازها باشد تا جايي كه به ادعاي مسئول مركز آمار سازمان بهزيستي كشور در گفت وگو با گزارشگر كيهان، طي سال گذشته مراكز خصوصي 255 هزار و 295 مورد مشاوره نسبت به مراكز دولتي كه فقط توانسته اند به 60 هزار و 47 مورد مراجعه پاسخ دهند، داشته باشند.
بالاترين آمار در مراكز استان ها مشكلات خانوادگي عنوان شده است. سپس مشكلات
بين فردي، فردي، موقعيتي و درخواست راهنمايي در خصوص كودكان همچنين مصرف مواد مخدر، مشكلات خلقي و اضطرابي، سپس سازگاري ، شناختي، جنسي ، خوردن ، خواب ، شخصيت و غيره از مواردي است كه مراجعان مراكز مشاوره سازمان بهزيستي پاسخگوي آن هستند.
مشكلات و پديده هاي اجتماعي كه هريك مي تواند زمينه ساز يك آسيب اجتماعي باشد و درصورت عدم رفع به يك معضل در جامعه مبدل شوند.
از همين رو دكتر حسين باهر عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد بهشتي و صاحب كتاب «مشاوره سبز» نقش مشاوره را در رفع بسياري از آسيب هاي اجتماعي مؤثر ارزيابي مي كند.
اين متخصص علم رفتارشناسي با اشاره به نقش مشاوره و آموزش هاي پيش از ازدواج، ضمن تأكيد بر لزوم ارائه آموزش هاي همگاني ازطريق مدارس، نظام آموزشي و رسانه ها و غيره، مي گويد: «مشاوران بايد علاوه بر سلامت نفس، سلامت اجتماعي، خانوادگي و عرفان دوره هاي مشاوره را نيز گذرانده باشند و در زندگي شخصي خود نيز صاحب تجارب موفقي باشند.»
معياري براي ارزيابي
تخصص و مهارت
مشاوره با افرادي كه از تخصص و مهارت كافي برخوردار نباشند، مي تواند عواقب خطرناكي براي افراد به دنبال داشته باشد. بنابراين مهارت مشاور كه جمع ميان تخصص و تجربه است، مي تواند نقش مشاور را در رفع مشكلات و پاسخ مناسب به نيازهاي مراجعان تعيين كند.
«براي ارزيابي مشاوران مراكز حضوري و تلفني آزمون هايي برگزار شده است تا نقاط ضعف و قوت آنها كشف شود. البته سه سال است كه دوره هاي آموزشي در سطوح كاربردي براي مشاوران و مددكاران ارايه شده و هم اكنون 30 مربي آموزشي در اين دوره ها آموزش ديده اند.»
طاهريان با بيان اين عبارات به گزارشگر كيهان مي گويد: «پيش از سال 1385 فارغ التحصيلان كارشناسي مشاوره و روانشناسي هم براي اخذ مدرك مشاوره مراجعه مي كردند اما مدتي است كه فقط به دارندگان مدرك فوق ليسانس و دكتري مجوز مركز مشاوره اعطا مي شود و با اين روش تلاش مي كنيم سطح تخصص مشاوران را افزايش دهيم تا جايي كه به استانداردهاي جهاني نزديك تر شويم.»
مريم همتي پژوهشگر و كارشناس اجتماعي نيز در گفت وگو با خبرنگار سرويس گزارش كيهان تصريح مي كند: «ديد منفي نسبت به مشاوره حاصل ترس مردم از آشكار شدن هويت شخصي نزد مشاور همچنين عدم اعتماد به ميزان مهارت و تخصص مشاوران و مددكاران است درحالي كه همه مردم اعم از افرادي كه داراي مشكلات خرد و كلان هستند بايد براي رفع آن از نظريات تخصصي استفاده كنند بنابراين تقويت و ارتقاي جايگاه علمي و تخصصي مشاوران لازم و ضروري است.»
وي تشكيل جلسات تخصصي و علمي و پژوهشي و شركت درگردهمايي هاي تخصصي را از نيازهاي علمي مشاوران و روانشناسان عنوان و اظهار مي كند: «حضور مشاوران باسابقه و مطرح و موفق در اين جلسات مي تواند بسياري از كاستي هاي مشاوران و نقاط ضعفشان را رفع كند. مثل رشته حقوق كه فرد با اتمام واحدهاي درسي و اخذ مدرك بايد دو سال نزد يك وكيل كارآموزي كند همين باعث مي شود فرد از تجربيات زيادي برخوردار شود مشاوران هم درصورت چنين شرايطي كارآزموده تر مي شوند و نبايد فقط به دوره هاي كوتاه مدت آموزشي كه توسط سازمان بهزيستي فراهم مي شود بسنده كرد.»
اين پژوهشگر مسايل اجتماعي عقيده دارد: «تكيه به بخش خصوصي در امر مشاوره هم نمي تواند مشكلي ايجاد كند البته به شرطي كه دولت نظارت دقيق خود را داشته باشد و اين باعث نشود همه هزينه ها به دوش مردم بيافتد در حالي كه از خدمات مناسبي برخوردار نمي شوند. البته بخش خصوصي هم بايد دقت كند كه چنانچه از مشاوران زبده اي استفاده نكند در درازمدت خودش متضرر و مورد بي اعتمادي مردم واقع مي شود.»
مشاوران بي دغدغه؟!
آرامش خيال و داشتن تمركز براي گوش دادن به سؤالات مراجعان حضوري و تلفني علاوه بر تجربه و تخصص از شروط مهم براي مشاوران و مددكاران به شمار مي رود.
طاهريان جذب مشاوران را با تحصيلات كارشناسي ارشد و دكتري در رشته روانشناسي و مشاوره و با گرايش هاي شخصيت، باليني و تربيتي در مراكز مشاوره عنوان مي كند كه اغلب متأهل و بالاي 25سال سن دارند. البته 90درصد آنها در مراكز تلفني صداي مشاور قراردادي اما مشاوراني كه در مراكز حضوري هستند 90درصد آنها استخدام رسمي سازمان هستند.
باتوجه به گفته طاهريان، مشاوراني كه در مراكز مشاوره خصوصي حضور دارند نيروهاي آزاد هستند.
باوجود شرايط كار اين افراد همچنين تأهل و تأمين مخارج زندگي شايد نتوان وضعيت مناسبي براي اين مشاوران تصور كرد اين احتمال كه به يقين نزديك است مي تواند مشاوران را دچار مشكلات عديده اي سازد كه باوجود هزينه هاي سنگين زندگي و عدم اطمينان خاطر از وضعيت ادامه همكاري با مسئولان مراكز مشاوره خصوصي، دچار نگراني هاي زيادي باشند كه قادر به تمركز در ارايه راه حل و مشاوره دادن به مراجعان يا تماس گيرندگان نباشند.
به گفته مسئول بخش آمار سازمان بهزيستي ميزان مراجعه به مركز حضوري غيردولتي را 255هزار و 295 مورد و مراجعه به مركز حضوري دولتي را 60 هزار و 47 مورد است كه باوجود مراجعه ساليانه اين تعداد مراجع به مشاوران خسته و كلافه كه دغدغه هاي زندگي شخصي خود را هم بردوش مي كشند بايد منتظر بروز رفتارهايي نامتعارف ناشي از راهنمايي هاي خطا از سوي مشاوران باشيم.
گزارش