E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

نظريه اميني : بايد به آمريكا وابسته بود ! زندگينامه جمعي از رجال پهلوي31

4- اشتباهات گذشته و دلايل سقوط دولت وي
دكتر اميني با حالتي طنز ولي محكم گفت بزرگترين اشتباه وي اين بوده كه زيادي حرف زده است، ولي اميدوار بود كه ساير قابليت هاي وي نقطه ضعف حرف زدن را بپوشانند. اميني گفت او در باور اين كه شاه از وي كاملاً پشتيباني مي كند، اشتباه كرده بود. او گفت شاه «از لحظه اي كه من به دفتر رسيدم، رودست زدن به من را شروع كرد. او برنامه ريزي نمود كه يك نفر در دفتر من مواظب حركات من باشد. هرگونه محبوبيت و وجهه اي كه من داشتم به نظر مي رسيد دلواپسي او را بيشتر مي كند، بخصوص ارتباطات حسنه اي كه من با مقاومت دولت ايالات متحده داشتم. » اميني اظهار داشت، اين يك اشتباه كشنده بود كه من كنترل كامل بر بودجه منجمله بودجه نظامي را نخواسته بودم. اين بيشتر از هر عامل ديگري موجب سقوط من بود. من نمي توانستم هزينه هاي نظامي را كم كنم لذا تنها راه چاره كم كردن بودجأ عمراني با كمك گرفتن از يك منبع خارجي مانند دولت ايالات متحده بود. با توجه به عدم كمك از جانب ايالات متحده، من به راستي نتوانستم آنچه را كه بعد از من علم به راحتي انجام داد، يعني كاهش شديد بودجأ عمراني را انجام دهم. من كاملاً قبول دارم كه در بعضي برخوردها، نظير موضع من در اغتشاشات دانشگاه، اشتباهات تاكتيكي جدي كرده ام، ولي مطمئن هستم كه ديگر چنين اشتباهاتي مرتكب نخواهم شد.
5- روش و نظريه اميني راجع به ايالات متحده
اميني گفت كه او معتقد است كه ايران بايد روي ايالات متحده براي امنيت خارجي و به عنوان يك منبع اقتصادي و كمك فني حساب كند. نياز به كمك هاي مالي و فني به تدريج با توسعه و كم كردن هزينه هاي نظامي تقليل خواهند يافت.
اميني گفت: «زماني كه به قدرت رسيد انتظار هيچ گونه كمك مالي از دولت ايالت متحده نداشت، ولي احساس اطمينان مي كرد كه ايالات متحده، از سياست هاي وي، و اگر به هدف خود كه جايگزين كردن رژيم ديكتاتور فعلي با يك دولت ائتلافي است برسد، از وي پشتيباني خواهد نمود. »
اميني، علي - 32
تاريخ گزارش: 15 اكتبر 1963 - 32/7/42
خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
تاريخ و محل (جمع آوري) اطلاعات: 10 تا 23 سپتامبر 1963 - تهران، ايران
گزارش اطلاعاتي
منبع: پارگراف 1: يك مقام اميني ايران (B) با تماس هايي در بين گروههاي سياسي دست راستي و حزب زحمتكشان پارگراف 2: يك مقام دولتي ايران
موضوع: 1- كوششهاي گروههاي مخالف براي تشكيل جبهه اي واحد 2- تماسهاي سياسي علي اميني
1- عناصر مختلف سعي مي كنند اختلافات خود را حل و فصل نمايند و يك جبهه واحد مخالف تشكيل دهند. در 23 سپتامبر تماس هاي محرمانه اي بين نيروهاي نخست وزير دكتر علي اميني، دكتر مظفر بقائي رئيس حزب زحمتكشان، ملاها و احتمالاً عناصري از جبهه ملي برقرار گرديده است. شانسي منطقي وجود دارد كه اتحاد انجام شود، زيرا كليه گروههاي مخالف به علت ناتواني در مخالفت با رژيم، مأيوس و سرخورده شده اند. بقايي معتقد است كه قدرت نيروهاي مذهبي خيلي زياد و قابل ملاحظه است، ولي براي آيت اللهها درگير شدن در امور سياسي و رهبري وقت تلف كردن (بيهوده) است، بقايي معتقد است كه او و اميني مي توانند رهبري جبهه مخالف را به عهده داشته باشند.
(نظريه منبع: باوجود اين كه هيچ طرح حقيقي در مورد چگونگي فعاليت جبهه مخالف در صورت تشكيل، وجود ندارد، احتمالاً هدف اوليه بركناري شاه و برقراري يك حكومت با علي اميني به جاي شاه و بقايي به عنوان نخست وزير است. )
2- در 10 سپتامبر يك دوست نزديك به دكتر اميني گفت كه اخيراً او با دكتر بقايي همكاري سياسي را آغاز نموده است. در حدود 19 سپتامبر گروهي از اعضاي حزب مردم، از بين آنها محمود سنجابي و رضا قره گوزلو، با اميني ملاقات و در موارد ممكنه همكاري او با بقايي1، 4 مذاكره كرده اند. سنجابي نيز دوست نزديك اميني است. محمدعبدالله گرجي يك كانديد ناموفق در انتخابات، گفت با وجود اختلافاتي كه با اميني دارد، مجبور بود با اميني همكاري نمايد، زيرا از نتايج انتخابات ناراضي بود. اميني اخيراً سعي نمود با آيت الله سيدكاظم شريعتمداري، هادي ميلاني، شهاب الدين مرعشي نجفي، احمد خوانساري و ميرسيّد محمد بهبهاني و از طريق آنها با آيت الله روح الله موسوي خميني تماس بگيرد. (اظهارنظر مقام ايراني: تا 19 سپتامبر اميني موفق به تماس با آيت اللهها نشده بود).
3- (اظهارنظر محلي: به 6362 - NIT از يك منبع ديگر راجع به فعاليت هاي سياسي اميني و نظرياتش راجع به گروههاي مخالف مراجعه شود. )
اميني، علي - 42
گزارش اطلاعاتي خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
تاريخ گزارش: 51 اكتبر 1963 - 32/7/42
تاريخ و محل (جمع آوري) اطلاعات: 52 سپتامبر 1963 - تهران، ايران
منبع: يك تاجر غربي (F)، از ايرج اميني پسر دكتر اميني.
ارزيابي محتوا: پاراگراف 2 تا 5 (نظريات ايرج اميني به طور دقيق گزارش شده اند)
موضوع: فعاليت هاي دكتر اميني و ديدگاهها در مورد گروههاي مخالف
1- نخست وزير سابق، دكتر علي اميني سعي مي كند نيروهاي مختلف مخالف را متحد نمايد. نقطه ضعف بزرگ شخصي وي اين است كه آن قدر بي رحم نيست كه به دست بنديهاي مختلف در يك يا چهارچوبه موزون شده فشار بياورد. اميني و ساير افراد نظير وي بر روي اين امر متمركز شده اند كه برنامه اي را براي كارهاي خود تنظيم نمايند كه تمام ايرانيان آن را قبول داشته باشند. تا چنين برنامه اي تنظيم شود، تلاش ناچيزي براي متحد كردن جناح هاي مخالف مختلف به عمل خواهد آمد، زيرا آنها در شرايط فعلي همكاري نخواهند كرد.
2- اميني مي خواهد شاه را به عنوان سمبل رهبريت حفظ نمايد، ولي فقط همين و نه بيش از اين، او معتقد است كه نخست وزير بايد مقتدر باشد، و اگر او اشتباهي بكند، مي توان او را بدون وارد آمدن لطمه اي بر حيثيت و وجهه شاه كنار گذاشت. اين طور كه فعلاً مشاهده مي شود، شاه خود را در جريان مستقيم اعمال دولت قرار داده است و فقط اوست كه مي تواند مسئول كليه اشتباهات باشد.
3- ملتي نظير آنچه شاه سعي مي كند خلق نمايد، كه ملتي است پايه گذاري شده بر دهقانان و كارگران، فقط مي تواند منابع سنتي رهبريت را از بين ببرد. دهقانان و كارگران ستون هاي رژيم هاي كمونيستي هستند و اين (كمونيسم) چيزي است كه اگر شاه كنترل كشور را در مدت زمان لازم براي تغييرات از دست بدهد، عاقبت بدان خواهد رسيد.
4- عمق مخالفت فعلي مذهبيون، مورد قبول مقامات يا ناظران خارجي نيست. مخالفين مذهبي متحد نسيتند و ملاها به طور مستقل فعاليت مي كنند. فعاليت مستقل ولي مكرر و مداوم ملاها، بيشتر موجب فرو ريختن سمبل شاه و دولتش مي گردد. كار آنها اين است كه سلسله مراتب روحانيت مذهبي را بازسازي يا تقويت نمايند تا جايي كه بتواند به طور مؤثر مخالفت مذهبي را در كانال هايي هماهنگ و هدايت نمايد كه قابليت و توانايي فعاليت هاي مثبت مخالفت را داشته باشند.
5- جبهه ملي، كه زماني يك قدرت در ايران بود، ديگر يك نيروي مخالف موثر نيست. رهبران آن شجاعت خود را از دست داده اند (قلب خود را از دست داده اند) و مغزها و شكيبايي لازم را براي مقابله با اقداماتي كه رژيم برعليه آن تدارك مي بيند، جايگزين نكرده اند. مظفر بقايي، رهبر حزب زحمكتشان خارج از كرمان قدرتي به حساب نمي آيد.
اميني علي - 52
خيلي محرمانه
زمان: 24 اكتبر 1963 - 2/8/48
مكان: اقامتگاه سيروس غني، معاون بانك توسعه و معدن
صورت مذاكرات شركت كنندگان: علي اميني، نخست وزير سابق مارتين اف. هرتز، رايزن سفارت
موضوع: نقشه اميني براي آينده
در يك ميهماني در منزل غني، من و اميني براي حدود يك ساعت در كتابخانه نشسته بوديم و در طي اين مدت، وي ديدگاهها و نقشه هاي خود را دقيقاً به همان نحوي كه ميلر گفته بود، با يك استثنأ به تفصيل شرح داد. هنگامي كه از اميني پرسيدم باتوجه به «برنامه حداقل» وي چرا، تاكنون با جبهه ملي به سازش نرسيده است، وي پاسخ داد كه علت آن براساس اختلاف در زمينه سياسي سياست خارجي است. و گفت دو اختلاف در اين زمينه وجود دارد. يكي به مسئله بي طرف مربوط است و ديگري در رابطه با نفت مي باشد. تلاش براي عوض كردن بحث و برگرداندن آن به اين دو مشكل بي نتيجه بود. تنها توضيحي كه آقاي اميني در مورد اين دو مشكل ارائه داد اين بود كه جبهه ملي متحد و يك پارچه نبوده و در رابطه با مسئله بي طرفي سردرگم مي باشد و اختلاف در مورد سياست نفتي نيز «اساساً به گذشته مربوط است» (مثلاً انتقاد جبهه ملي از موافقت نامه نفتي كه در هنگام صدارت اميني منعقد گرديد.
اميني، علي - 26
تاريخ: 28 اكتبر 1963 - 6/8/42
خيلي محرمانه
از: سفارت آمريكا، تهران 425- A
به: وزارت امورخارجه، واشنگتن
مرجع: 714 - A، مورخ 3 سپتامبر 1963 - تلگرام شماره 725 سفارت، مورخ 12 سپتامبر 1963
موضوع: تلاش هاي نخست وزير سابق، اميني براي تشكيل يك ائتلاف باوجود اينكه غير محتمل است شاه در آينده نزديك اميني را به عنوان نخست وزير احتمالي در نظر داشته باشد، رفتار وي مانند اين است كه سرگرم مبارزه براي احراز شغل مزبور است. صرفنظر از اين واقعيت كه فعاليت هاي سياسي وي به شدت براي شاه و دولت ناخوشايند است، و اين حقيقت كه پرونده دادگاه را مانند «شمشير دموكلس» بالاي سر اميني نگهداشته اند.
(نامه هوايي سفارت 714 - A، 3 سپتامبر 1963 )
كمي قبل از انتخابات سپتامبر همان گونه كه در تلگرام 725 - 12 سپتامبر 1963 گزارش شد، اميني اعلاميه اي در اعتراض به سياست هاي اعمال فشار دولت و عدم امكان انتخابات آزاد منتشر نمود، كه موجب گرديد دولت به طور غيرمستقيم به وي پاسخ دهد. نخست وزير علم در اظهاراتش به طور سربسته و ظريف به خاطرات زمان اميني در مورد آزادي انتخابات و ساير موارد حمله كرد. بيانيه منتشر شدأ اميني در 10 سپتامبر پيوست 1 مي باشد. اخيراً اميني به طور فعالي درگير كوششي شده تا بين گروههاي سياسي ائتلاف ايجاد نمايد و آنها را به دور خود جمع نمايد و با رهبران مذهبي، نمايندگان بازاريان و كسبه، طرفداران خود از طبقه ملاكين و اعضاي كابينه قبلي خود و ساير روشنفكران ملاقات نموده است تا در مورد آنچه او يك «برنامه حداقل» مي نامد، كار كنند. او در مورد اين فعاليت ها و خطوط اصلي برنامه اش با مأمور سفارت بحث كرده است. (صورت مذاكرات به طور مفصل در پيوست 2 آمده است). او همچنين به طور آزاد با خبرگان روزنامه هاي غربي و نمايندگان ساير سفارتخانه هاي غربي، ملاقات نموده است. لازم به ذكر نيست كه مقامات امنيتي ايران با دقت و توجه زياد فعاليت هاي وي را دنبال مي كنند.
به هر حال، اميني هنوز با رهبران جبهه ملي به توافق نرسيده است، باوجود اين كه مي دانيم بسياري از آنان هوادار وي هستند و به وي به عنوان يك رهبر محافظه كار كه قابليت فراهم آوردن نيروهاي سياسي وسيع و قابل ملاحظه اي را دارد، احترام مي گذارند. اميني در مذاكراتش با جبهه ملي در مورد سياست خارجي به طور عمده و موارد بي طرفي و مسئله تجديدنظر در قراردادهاي نفتي، با مخالفت زياد و به عنوان سد غيرقابل عبور، مواجه شده است. (به صورت مذاكرات پيوست 3 مراجعه شود).
در مذاكراتش با مأمور سفارت، اميني تأكيد خاصي در ديدگاهش راجع به اين موضوع داشت كه سياست هاي فعلي شاه مي رود تا آنچه او به عنوان «سنگر ميانه روي» يعني طبقه بورژوا مي بيند، نابود كند. او اين طبقه را شامل گروههاي زير توصيف نمود: روحانيون، بازاريان، كسبه و روشنفكران. اينها گروههايي هستند كه او در حال حاضر كوشش هايش را برآنها متمركز نموده است. به عنوان عنصر برجستأ «برنامه حداقل» خود، اميني معتقد است كه بايد هزينه هاي نظامي را قطع نمود و هزينه هاي عمراني را با در نظر گرفتن اولويت براي طرح هاي كشاورزي و خدمات اجتماعي افزايش داد. او مصّر است كه پيمان هاي خارجي منطقه اي و قراردادهاي نفتي را بايد حفظ نمود تا مسائل اقتصادي ايران حل شوند. همزمان با آن، او اظهار مي دارد كه به نفع ايران است كه همپيماني محكم خود را به ايالات متحده حفظ نمايد. او در نظر داشت آن نوع دولتي را احتمالاً هدايت كند كه به جاي سياستمداران پير، به طور عمده از جوانان و تكنسين هاي خوب آموزش ديده (تكنوكراتها) تشكيل شده باشد. در 12 اكتبر، مجلس ختمي در يكي از مساجد تهران به يادبود ارتشبد بهرام اميني، عموي علي اميني برگزار گرديد. انبوه جمعيت به طور غيرعادي بيش از انتظار در مراسم حضور يافتند. عقيده بر اين است كه اين به خاطر شخص علي اميني بوده است. شايعاتي مبني بر اين كه شركت كنندگان در مجلس، كه برخي از مقامات دولتي را نيز شامل مي شوند، به طور كلي ضد رژيم هستند، وجود دارد. تا چه مقدار ديگر اميني اجازه خواهد داشت كه به مخالفت رژيم ادامه دهد، هنوز مشخص نيست.
از طرف مارتين اف. هرتز رايزن سياسي سفارت
اميني، علي - 27
خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
تاريخ: 5 دسامبر 1963 - 41/9/42
از: منبع كنترل شده آمريكايي (CAS)
به: رئيس بخش سياسي
موضوع: جلوگيري از خروج دكتر اميني از تهران بدون اجازه دولت
مطالب زير جهت اطلاع شما و هرگونه استفاده اي كه شما مي خواهيد در محدودأ امنيتي تعيين شده از آن به عمل آوريد، مي باشد. در هرگونه گزارشي از سوي شما در مورد اين اطلاعات، نيازي به ذكر CAS به عنوان منبع نيست. منبع يك ايراني با نفوذ است (B).
در خلال ماه نوامبر، وزير دادگستري امضأ شخصي دكتر اميني را گرفته است كه اجازه ندارد تهران را بدون اجازأ اين وزارتخانه تا وقتي كليأ موارد پرونده عليه وي تكميل شود، ترك كند. فعلاً غير متحمل است كه دكتر اميني بتواند اجازأ خروج از شاه يا وزير دادگستري براي سفر به اروپا بگيرد.
متعاقب مذاكرأ دكتر اميني با دادستان عمومي در دسامبر، پرونده وي در حال حاضر به نخست وزير ارجاع شده است تا نسبت به تنظيم و اقدامات بعدي آن تصميم گيري شود.
اميني، علي - 28
سرّي - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان - فقط براي استفاده داخلي
از: منبع كنترل شده آمريكايي (CAS)
به: رئيس بخش سياسي
تاريخ: 31 دسامبر 1963 - 10/10/24
موضوع: اظهارات اميني در مورد رسيدگي وزارت دادگستري و تصرف اسناد
اين گزارش براي اطلاع شما است. اگر مايليد از اين اطلاعات در هر گزارشي استفاده اي به عمل آوريد، لطفاً CAS هماهنگ نماييد. منبع يك افسر اطلاعاتي ايران است (C). اين گزارش در 24 نوامبر 1963 به جامعه اطلاعاتي ايران رسيده است. هر چند تاريخ اطلاعات گذاشته است، ولي به علت اين كه اخيراً ترجمه شده، ممكن است هنوز قابل توجه باشد.
1- دكتر وكيل زاده، قاضي دادگاه وزارت دادگستري، در 24 نوامبر گفت كه پروندأ علي اميني و نورالدين الموتي فاقد اسناد يا شواهد قابل اهميت است. او گفت پس از اين كه آنها با وي در دفترش ملاقات كنند و به چند سؤال پاسخ دهند، آزاد خواهند شد.
2- دكتر اميني به دوستانش گفت كه وقتي براي ارائه كيفر خواست در مورد دستگيري غيرقانوني سه نفر از افسران ارتش (سرلشكر علوي مقدم، سرلشكر كيا و سپهبد ضرغام) به دفتر وكيل زاده احضار شود، او ( اميني) حقيقت را به وي خواهد گفت. اميني گفت در صورتي كه در اين مورد به دادگاه كشانده شود، من مطالب لازم را مطرح خواهم نمود و اسنادي را كه در وزارت دادگستري وجود داشته و هم اكنون نيز نزد الموتي هستند، به دادگاه ارائه خواهم كرد. اميني گفت اگر لازم باشد اين اسناد را فتوكپي خواهد كرد و بين مردم توزيع خواهد نمود.
پاورقي