E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

اميني و وعده هاي اغراق آميز

اميني، علي - 16
9 فوريه 1962 - 18/12/40
خيلي محرمانه
مبارزأ ضد فساد دولت اميني
يكي از نكات بسيار مشخص برنامأ اصلاحات اعلام شده توسط دولت اميني، مبارزه برعليه فساد بود. طبق اظهارات مقامات آگاه و برجستأ ايراني، سوءاستفاده از بيت المال و اعتماد مردم در سالهاي قبل از روي كار آمدن دولت اميني تا حد چپاول ملي افزايش يافته است. به علت واكنش عميق مردم در مورد اين اقدامات، دولت اميني قول داده است كه اقدامات شديدي براي كاهش فساد انجام خواهد داد، برحسب گستردگي وسيع اين برنامه سياسي مردمي بيش از هر چيز به منظور حفظ پشتيباني مردمي، اصلاحات دامنه دارتري مي تواند انجام گيرد. اولين گام در اين مبارزه، دستگيري چهار تن از امراي مشهور ارتش بود، دو نفر از آنها وزيران كابينه قبلي و هر چهار نفر آنها در انظار عمومي مشهور به فساد و اهل رشوه بودند.
وعده هاي اميني و وزير دادگستري وي، الموتي، اغراق آميز بودند، و بدون تعجب، در حدي كه مردم انتظار داشتند به انجام نرسيد. الموتي بخصوص با اين اظهارات كه «افشاگري هاي باورنكردني» به عنوان نتايج بازپرسي ها در زمينأ روش هاي فساد به زودي اعلام خواهد شد، مسئله را داغ تر كرد. خيلي دير، و زماني كه اشتياق و هواداري مردمي از بين رفته بود، يكي از اين امرا به عنوان رئيس شركت شيلات و تعدادي از همكارانش در سپتامبر محاكمه شدند. دادگاه به كندي پيش رفت و به نظر مي رسيد اصولاً بر امور پيش پا افتاده و مبتذل، هر چند غير شرافتمدانه، فعاليت هاي كارمندان شركت شيلات متمركز شده است. به هر حال، دادگاه در دسامبر پايان يافت و اين امير ارتش و پنج نفر از دستيارانش به جريمه سنگين نقدي و زندان محكوم شدند. اين مورد فعلاً تحت تجديدنظر است.
وزارت دادگستري پرونده هاي ديگري در دست دارد. ولي مبارزه برعليه فساد تاكنون فقط محكوميت هاي شيلات و محكوميت ديگر مقامات دون پايه را به همراه داشته است.
صرفنظر از تأخير زياد و نتايج واقعي محدود تاكنون، جاي ترديد نيست كه مبارزه ضد فساد دولت اميني نتايج مشهود و سودمندي داشته است. اين امر را مي توان در اعتقاد بسياري از ايرانيان به اين كه فساد در حد گذشته در مقامات بالاي دولت اميني وجود ندارد، مشاهده نمود. محكوميت در يك مورد مهم و احتمالاً موردي كه اهميت بيشتري دارد، تا آينده نامعلومي ميزاني از ترس را در بوروكراسي فاسد كه تا حدي خود مولد فساد است، ايجاد مي نمايد. بدون كوچكترين شكي محكوميت هاي بيشتر به علت فساد، از نظر سياسي به نفع دولت اميني خواهد بود، حتي اگر فرصت هاي طلايي به دليل تأخيرهاي زياد و بدبيني شديدي كه صحنه ايران را فرا گرفته است، از دست بروند به هر حال، محكوميت بعدي افراد مهم به راحتي حاصل نخواهد شد. دولت اميني بايد با موارد بسيار جدي و پيچيده اي درگير شود، بخصوص وزيران كابينه قبلي كه مصونيت قانوني دارند. حتي در جمع بندي مختصر كوشش هاي دولت اميني در مبارزه با فساد بايستي دو مسئلأ مهم مورد توجه قرار گيرد:
1) بازداشت ابوالحسن ابتهاج، رئيس سازمان برنامه قبلي؛ و
2) اين ادعا كه وزير دادگستري، الموتي، وزارت دادگستري را به كمونيست ها وصل كرده است.
مورد ابتهاج، منظرأ اصلاحات دولت اميني را تيره ساخته است. باوجود اين كه مشخص است دستگيري او به علت معاملات غيرقانوني بين سازمان برنامه و خدمات توسعه خوزستان بوده است، ادعانامه اي بر عليه ابتهاج بايستي تهيه شود. كنفرانس مطبوعاتي اخير الموتي در مورد ابتهاج، نه فقط قانوني بودن اين بازداشت را مشكوك تر ساخت، بلكه اين نظريه عمومي را كه دستگيري ابتهاج بيشتر سياسي بود تا قانوني، قويتر نمود. در تهران عقيده بر اين است كه ابتهاج به علت انتقاداتي كه در سالهاي گذشته از شاه نموده، زنداني شده است. مقامات امنيتي اذعان دارند كه مطمئناً، الموتي كه سابقاً كمونيست بوده، كمونيست ها و چپي هاي شناخته شده را وارد وزارت دادگستري نكرده است. به هر حال، سابقه كمونيستي الموتي و بعضي از همكاران وي، موجب زياد شدن انتقادات بخصوص از سوي محافظه كاران كه منافع آنها بيشتر به خطر افتاده، گرديده است. در اين راستا گفته مي شود كه كل دستگاه وزارت دادگستري در دست كمونيست ها است و بازجويي هايي در حال انجام در جهت منافع آينده كمونيست ها خواهد بود. بسياري از اين انتقادات در ايران معمولي هستند. به هر حال پخش شدن چنين شايعاتي، جمع آوري مدارك فساد را بسيار مشكل كرده و سعي در ايجاد عدم اعتماد به الموتي، حتي در بين آنهايي كه تصديق مي كنند اين كوشش ها براي متوقف ساختن مبارزه با فساد است، نموده است.
اميني، علي - 17
دكتر علي اميني (نخست وزير سابق)
سرّي
همسر علي اميني، بتول اميني خواهر علي وثوق است كه در سالهاي 26 - 1961 معاون وي (علي اميني) بوده است. شايعاتي در مورد درگيري هاي غير آبرومندانأ شغلي، خانم اميني، وثوق و احمد نامدار (معاون اميني در امور دبيرخانه) را در بر مي گيرد.
اميني، علي - 81
تاريخ: 29 آوريل 1963 - 9/2/44
خيلي محرمانه
گروه رابط نظامي - هيئت مستشاري نظامي آمريكا در ايران
يادداشت براي: عاليجناب جوليوس سي. هلمز - سفير آمريكا در تهران، ايران
موضوع: نظرات دكتر اميني
1- (خيلي محرمانه) عطف به مذاكرات ما در شنبه 27 آوريل 1963. خلاصه جمع بندي نظرات دكتر علي اميني، نخست وزير سابق ايران، در 26 آوريل 1963 بشرح زير مي باشند. تمام موارد مذكور در زير، نظرات دكتر اميني هستند.
الف - ابعاد و بودجه نيروهاي نظامي ايران بايد تقليل يابند. كشور نمي تواند اين مخارج را تحمل كند. نياز زيادي به پول در جاهاي ديگر براي توسعه اقتصادي كشور، آموزش مردم، تسهيلات بهداشتي و ساير كمك ها به مردم وجود دارد. من بارها به شاه گفته ام كه نمي تواند از جاي ديگري درآمد داشته باشد (ماليات ها)، ولي براي حفظ اقتصاد بايستي آنچه در دست دارد جمع آوري نمايد و مخارج دولتي را تقليل دهد.
ب - ايران در وضع بسيار بدي قرار دارد.
(1) هزينه زندگي تا 30 افزايش يافته است. كسب و كار در سطح پاييني است. تجارت در كشور راكد است. هيچ سرمايه گذار خارجي عاقل سرمايه خود را در شرايط فعلي در ايران سرمايه گذاري نمي كند. وضعيت محصولات به طور عمومي بد خواهند شد و كشور با كمبود مواد غذايي مواجه خواهد شد.
(2) اصلاحات ارضي موضوع جديدي نيست، ما زمان بسياري در مورد آن صحبت و برنامه ريزي كرده ايم. اجراي آن بايد تدريجي باشد تا مؤثر افتد، ولي اكنون خيلي عجولانه و با برنامه ريزي نسنجيده اجرأ مي شود. وقتي من بر سر كار بودم ارسنجاني را در سطح قابل قبول نگهداشتم، ولي پس از رفتن من او لجام گسيخته شد. اشتباه بزرگ، گرفتن زمين از خرده مالكين بود. آنها عملاً طبقه متوسط را تشكيل مي دهند. با تقسيم زمين هاي خرده مالكين آنها مانند بسياري از افراد طبقه متوسط ما و همراه با آنها كشور، لطمه خوردند. بسياري از افسران ارتش و ساير نيروهاي امنيتي از خرده مالكين بودند و آنها با اين حركات بيمارگونه بسيار ناخشنود گرديدند.
(3) با مشكلات جنوب خيلي بد برخورد شد. اين مردم بيش از آنچه خشمگين باشند، گرسنه هستند. آنها مي بينند وسائل زندگيشان از بين رفته يا برده شده است و شديداً نگران آينده شان هستند. كشتن آنها، گماردن نيروهاي نظامي بر سر آنها، اشتباه محض است. به جاي كشتن آنها، بايد با آنها صحبت كرد و كمكشان نمود.
(4) تابستان آينده زمان بحراني براي ايران خواهد بود. خوشبختانه ايرانيان كندتر به جنبش و حركت در مي آيند، صبورتر از اعراب و ساير ملل اين منطقه از جهان هستند، در غير اين صورت ما خيلي زودتر با دردسر روبرو مي شديم. صبر مردم به هر حال تمام شود و مي توان انتظار وقوع دردسر را داشت. من معتقد نيستم كه انقلابي سازماندهي خواهد شد، زيرا باور ندارم كه مقاومتي در برابر دولت سازماندهي شده باشد. به حال، اگر مشكلات زود برطرف نشوند، ناآرامي هايي بوجود خواهند آمد. مردم به خودي خود به حركت درخواهند آمد و در آن حال كمونيست ها امكانات را بررسي خواهند كرد. حزب توده اكنون ضعيف و فاقد تشكيلات است، ولي روسيه پيش دستي خواهد كرد و از هر موقعيتي براي تسريع و تقويت اغتشاش استفاده خواهد نمود.
(5) اين اشتباه است كه انتظار داشته باشيم خود را در ميان يك ارتش و نيروي امنيتي قوي احاطه كنيم و وضعيت و مشكلات مردم را فراموش نماييم و فكر كنيم كه ارتش از ما حفاظت مي نمايد و ما را در قدرت نگه مي دارد. ارتش از مردم و قسمتي از مردم است.
افسران و درجه داران خانواده هايي در دهات دارند و آنها به زودي رنج مردم را احساس خواهند نمود. آنها از چيزي كه به مردمشان آسيب رسانده، حمايت نخواهند كرد و ضربات و صدمات ناشي از اشتباهات مكرر بسيار زود احساس خواهند شد. در حال حاضر نارضايتي هاي زيادي در ارتش وجود دارند.
ج - در پاسخ به اين سؤال كه او فكر مي كند، چه بايد كرد دكتر اميني گفت:
«مردم بايد با شاه صحبت كنند، او حرف آنها را بشنود و متقاعد شود كه هيچ چيز آن طور كه بايد باشد، نيست. اشتباهات زيادي مرتكب شده اند و اين اشتباهات بايد با مردم در ميان گذاشته شوند و اصلاح گردند. من نمي توانم اين را درك كنم، او باهوش است، ولي از مواجه با واقعيت ها خودداري مي كند، او در اين موارد مانند يك كودك عمل مي نمايد. البته او به هركسي به شدت مشكوك است. تبعيد پدرش و تجربه وي با مصدق، اثر خود را بر وي باقي گذاشته اند و به هيچ كس اعتماد ندارد. او بشدت از مصدق سرخورده است و هرگز بر اين فائق نيامده است. من زماني كه نخست وزير بودم با او سه بار در هفته و هر بار ساعتها حرف زده ام، ولي او گوش شنوا نداشت و نصحيت پذير نبود. سفير شاه و ساير سفراي غربي به خاطر خيرخواهي قلبي براي مملكت بايستي وضع مشكلي فعلي را به وي تفهيم نمايند، او را وادار نمايند كه بعضي از اشتباهات صورت گرفته را براي مردم بازگو نمايد و به آنها قول دهد كه اصلاحات لازم به عمل خواهند آمد. اين كار ساده اي نيست، زيرا شاه معتقد است كه مقام سلطنت نمي تواند به كارهاي غلط اقرار نمايد و از اذعان به اشتباه خيلي وحشت دارد. او بايد قانع شود كه نبايد شخصاً در كارهاي روزانه دولت دخالت نمايد. او نبايد راجع به ملاها، رؤساي ايلات و خرده مالكين بدگويي نمايد. اين كار به شخصيت وي لطمه مي زند و مردم به خاطر هر كار اشتباهي او را مورد سرزنش قرار مي دهند. او همچنين با مردم در روزنامه ها صداقت نداشته است و آنها خيلي زود اين مسئله را فهميده اند و اعتماد خود را به وي از دست داده اند. هر خبر بدي خيلي زود منتشر مي شود و پس از تأييد صحت آن، مورد قبول قرار مي گيرد. اگر شاه حرفي برخلاف حقيقت بيان كند، يا روزنامه هاي وي بنويسند، اين كار به موقعيت شخصي وي و دولت او لطمه مي زند. تعداد كمي از اطرافيان شاه، حقيقت را اگر ناخوش آيند باشد، به وي مي گويند، زيرا آنها مي دانند كه او نمي خواهد آنها را بشنود. احتمالاً خيلي از حقايق را از وي پوشانده اند، ولي او به اندازأ كافي مي فهمد كه بداند چه مي گذرد. به هر حال، او با دربار بسيار فاسدي احاطه شده است و در بسياري مواقع حقيقت را نمي داند. »
د - وقتي از او سؤال شد اگر سفير با شاه صحبت كند، او فكر مي كند پس از آن چه بايد انجام شود، اميني گفت: «آن گاه شايد بايد تحت فشار قرار گيرد تا قدرت كافي به نخست وزير بدهد، هر نخست وزيري، مهم نيست چه كسي باشد، لازم است براي كمك به كشور قدرت كافي داشته باشد. براي من مهم نيست كه اين شخص علم باشد، يا علم ديگري يا من و يا هر شخص ديگر. نخست وزير بايد كنترل كابينه خود، پليس و نيروهاي امنيتي را در دست داشته باشد. اگر نداشته باشد فقط يك «اسم» است و نمي تواند كشور را بگرداند، زيرا عواملي را كه تحت كنترل ندارد رسماً وي را قبول ندارند. آنگاه نخست وزير بايستي يك جو واقعاً جدي به وجود آورد تا بتواند كشور را روي پاي خود بازگرداند. دولت بايد فسادناپذير و صادق باشد. اين بخصوص براي اين قسمت از جهان لازم است، زيرا كشور ما اصولاً فقير است و نمي تواند با فساد پايدار بماند. ايران نمي تواند با دور ريختن منابع و سرمايه هاي خود پابرجا باقي بماند. اين تنها چيز خوبي بود كه دولت مصدق داشت. هيچ چيز خوب ديگري نداشت جز اين كه مصدق صداقت و شرف داشت و دولتش عاري از دزدي و فساد بود. مردم قدر اين مسئله را مي دانند و به آن متصل مي شوند. اين تنها دليلي بود كه دولت مصدق آن مدت كه به طول انجاميد، دوام آورد. اگر لازم باشد شاه و نوعي دمكراسي در ايران وجود داشته باشند، لازم است شاه قانع شود كه بايد سلطنت كند نه حكومت. او بايد متقاعد شود كه يك نخست وزير شرافتمند، قابل اعتماد و كارآ انتخاب نمايد و سپس به وي قدرت لازم را بدهد تا بتواند دولت را اداره كند. شاه بايد بپذيرد كه بايد به پيشنهادات مردم خوش نيت گوش بدهد. آقاي گراس (Gross) يك وكيل وال استريت، اخيراً به من گفت كه شاه مي خواسته او را متقاعد سازد كه همه چيز در كشور خيلي خوب پيش مي رود و گراس گفت وقتي سعي كردم نقاط ضعف را به شاه بفهمانم، او نمي خواست هيچ يك از آنها را بداند. من به شما مي گويم، من هرگز اين مرد (شاه) را درك نمي كنم، او هيچ چيز اشتباه را نمي پذيرد و هيچ توصيه خوب را قبول نمي كند. بايستي به شاه تفهيم شود كه «بعضي از اين شرايط بدي كه در كشور وجود دارند به نفع غرب و يا ايران نيستند و بايستي تغيير نمايند. »
هص - وقتي از وي سؤال شد موارد فوق چطور با انتخاباتي كه براي كشور برنامه ريزي شده جور در مي آيند، اميني پاسخ داد: «اين يك بحث طولاني است. انتخاباتي در كار نخواهد بود. چگونه ممكن است انتخابات انجام شوند. شاه نمي تواند اجازه انجام انتخابات را بدهد و نمي تواند اجازه دهد مجلسي با هر قدرتي تشكيل شود. اين غيرممكن است و من باور نمي كنم كه در زماني به اين زودي ها انتخابات انجام شود. »
2- (خيلي محرمانه). مسائل فوق الذكر با آقاي آلن كانوي و سرهنگ پوستون در محل مورد بحث قرار گرفته اند، ولي با شخص ديگري خارج از ايران در مورد آن بحث نشده يا گزارش نگرديده است.
وودسون فاكس سرهنگ دوم IAS رئيس گروه
اميني، علي - 19
تاريخ: 3 سپتامبر 1963 -21/6/42
خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
از: سفارت آمريكا، تهران، 147 - A
به: وزارت امورخارجه
موضوع: «ماجراي اميني» قبل از شروع، خاتمه يافت
نخست وزير علم ، اخيراً به من گفت كه «ماجراي اميني» پايان يافته است - موردي كه برعليه همسر نخست وزير سابق، علي اميني و به طور غيرمستقيم عليه خود وي، مطرح بود ديگر از طرف مقامات پي گيري نخواهد شد. به نظر مي رسد دادخواست سوءاستفاده مالي و خلافكاري كه توسط برادران اسدالله و سيف الله رشيديان برعليه اميني مطرح شده بود، پس از زنداني شدن آنها در فوريه 1972 در ارتباط با اغتشاشات دانشگاه، مسكوت مانده است.
بنا به اظهار نخست وزير، پرونده برعليه خانم اميني، بي مفهوم تشخيص داده شده است. واقعيت اين است كه وقتي او ملك خود را به عليقلي كياني (كه وي بعدها در يك مورد سوءاستفاده متهم گرديد) فروخت، خانم اميني دو برگ چك دريافت نمود، يكي به منظور دريافت نرخ واقعي و ديگري به صورت «اماني»، نخست وزير گفت اين كار با زير پا گذاشتن قانون فاصله دارد. (اين رسم در اينجا وجود دارد كه براي پرداخت ماليات براساس معامله، قيمت واقعي نوشته نمي شود)، قراردادي كه بعدها كياني با دولت اميني منعقد نمود با اين مورد ارتباطي ندارد. اين اطلاعات به صورت خصوصي به من داده شده است - به بيان ديگر، از نظر عموم اميني هنوز در ابهام است. اين براي علم و شايد براي شاه بهتر باشد، زيرا هنوز خيلي صحبت ها در مورد بازگشت اميني به سياست وجود دارد كه تصور مي شود قادر است مخالفين را در حالي كه با دقت برنامه اصلاحات شاه را به پيش مي برند، آرام نگهدارد.
نمي دانيم چرا اعتقاد براين است كه اميني قادر به انجام چنين كاري مي باشد، ولي اين يك واقعيت است كه بعضي از رهبران جبهه ملي از به قدرت رسيدن خودشان نااميد شده اند و اكنون در اين فكر هستند كه بعد از علم دولتي با تمايلات دمكراسي بيشتري روي كارآيد كه آنها را قادر سازد با آن همكاري نمايند. كاربرد آن شايد اين باشد كه چون اميني كمتر دست پروردأ شاه است، قادر خواهد بود كشور را حداقل تا حدودي در جهت قانون اساسي مشروطه سلطنتي حركت دهد. همچنين نخست وزير به من گفت كه يك ملاقات خصوصي با اميني داشته و اين كه بنا به درخواست وي، او ملاقاتي را بين شاه و اميني ترتيب داده است كه در آن اميني خواهش كرده است مورد مزبور فراموش شود. به گفته يك منبع كنترل شده آمريكايي معمولاً موثق، فراموش شدن مورد (حداقل براي مدت زماني) نتيجه فرماني بود كه شاه شخصاً متعاقب اين ملاقات صادر كرده بود.
همان منبع اشاره مي كند كه تصور مي رود اجازأ كشيده شدن مورد مزبور به روزنامه ها ناشي از يك سوءتفاهم بود، زيرا نظر شاه اين بود كه اين مورد را به صورت تهديدي برعليه اميني به اتهام فساد نگهدارد تا اميني از درگير شدن در هرگونه فعاليت سياسي كه دولت را در مدت مبارزات انتخاباتي جاري متوحش سازد، پرهيز نمايد.
جي. سي. هلمز