E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

اموال ملت روي ميز قمار اميني زندگينامه جمعي از رجال پهلوي-42

اميني، علي - 7
تاريخ: 14 مي 1959 - 24/2/38
خيلي محرمانه
علي اميني (برپايه گزارش بيوگرافي علي اميني در آوريل 1950، گزارشهاي تكميلي دسامبر 1951 و 10 سپتامبر 1952 و مرسله هاي مختلف و سوابق بيوگرافيك)
اميني از سمت سفير ايران در ايالات متحده در مارس 1958 بركنار شد. دليل رسمي ارائه شده براي اين بركناري، اظهارات غيرمسئولانأ وي در واشنگتن بود كه در آنها اميني پيشنهاد كرده بود كشورهاي داراي نفت خاورميانه، سرمايه هايشان را با كشورهاي فقيرتر همسايه تقسيم كنند. همچنين گفته مي شود كه وي 30000 دلار از پول سفارت را بدون اجازأ تهران خرج كرده است. به هر حال، علت اصلي بركناري اميني، بدون شك درگير شدن اميني در امر قره ني و سعي در كاهش قدرت شاه بوده است.
اميني در ماه آوريل به ايران بازگشت، ولي دوبار ايران را به قصد اروپا به مدت چند ماه ترك گفت. در آنجا وي با شاه كه براي بازديد به اروپا رفته بود، ملاقات كرد و اوضاع نهايتاً آرام شد. و به اميني اجازأ بازگشت دائم به ايران در نوامبر 8519 داده شد.
همان طور كه براي چندين سال وجود داشته، اميني يكي از دو سه نفر مطرح براي احراز پست نخست وزيري بوده است. او به هيچ يك از دو حزب سياسي رسمي نپيوسته است، ولي گفته مي شود بسياري از اعضاي حزب مردم وابسته به اميني هستند. همچنين بنا به گزارش وي غالباً با امير اسدالله علم و ابوالحسن ابتهاج جلساتي دارد. با اين حال اميني بايد از افراد ضعيفي چون علم و ديگر كساني كه احتمال نخست وزيرشدنشان مي رود، متمايز گردد، زيرا اميني يكي از سه يا چهار مرد واقعاً توانا و قابل ايران مي باشد. هر چند به وي اجازأ بازگشت به ايران داده شده است، ولي اجازأ ورود به زندگي سياسي فعال را ندارد و انتخابش به عنوان نخست وزير، نشانأ چرخشي عمده در تلاش شاه است كه مي خواهد دولت توسط كابينه اي ضعيف اداره شود.
اميني، علي - 8
تاريخ: 27 ژوئيه 1959 - 5/5/38
خيلي محرمانه
از: سفارت آمريكا، تهران - مرسلأ شماره 54
به: وزارت امورخارجه، واشنگتن
موضوع: مصاحبأ مطبوعاتي با علي اميني
به پيوست ترجمه و خلاصأ نظريات علي اميني مي آيد كه از مصاحبه مطبوعاتي با وي در محل اقامت جو مازندي، نماينده يونايتدپرس اينترنشنال در تهران ، به تاريخ 5 ژوئيه 1959، استخراج گرديده است. اين نكات از دو جهت ويژه جالب توجه و مهم هستند. اولاً در كشوري كه كليأ انتخابات مهم دولتي توسط شخص شاه انجام مي گيرد، اين طرز فكر كه شخصي خودش را واجد شرايط نخست وزيري اعلام نمايد، عملي متهورانه است. البته، به طور معمول اظهارات خصوصي توسط رهبران سياسي مطرح مي شوند، ولي احتمالاً آخرين باري كه شخصي به طور آشكار چنين منظور را مطرح نمود، در زمستان و بهار 1953 بود كه ارتشبد زاهدي گفت كانديد مقام نخست وزيري بعد از دكتر مصدق است. نتيجه اين اظهار زاهدي اين بود كه بيش از دو ماه در زندان به سر برد. به طور قطع نتايج اظهارات اميني به زندان منجر نخواهد شد، ولي اظهارات به همان ميزان شجاعانه است.
دومين ويژگي اين اظهارات مربوط است به طرح هاي شخصي اميني. پس از بركناري وي از سفارت ايران در واشنگتن در اوايل 1958، ظاهراً به علت دست داشتن در فعاليت هاي قره ني، بالاخره به اميني اجازه داده شد كه به تهران بازگردد، ولي فقط به اين شرط كه وي نبايد مجدداً در فعاليت هاي سياسي ايران شركت نمايد. به هر حال حداقل از شش ماه قبل او به آرامي فعاليت هاي خود را بخصوص در تماس هاي اجتماعي با رهبران گروههاي مختلف سياسي و شركت در مجالس و محافل مذهبي بيشتر نموده است. با اين مصاحبه مطبوعاتي، ظاهراً او اكنون آشكارا منع فعاليت هاي سياسي را شكسته و خود را به عنوان كانديد نخست وزيري بعد از اقبال مطرح ساخته است. احتمالاً اين اظهارات با تأييد ضمني شاه صورت گرفته است، ولي اين مورد مشكوكي است. اميني دقيقاً چنان از آن نوع رهبران قوي، پر تحرك و مستقلي است كه در مقام نخست وزيري، تحت احكام شخصي شاه، به سختي خواهد توانست خدمت نمايد.

ترجمه و خلاصأ اظهارات علي اميني در منزل جو مازندي، نماينده آسوشيتدپرس اينترنشنال، در تهران، در تاريخ 5 ژوئيه 1959:
«اگر من نخست وزير شوم، اولين گام من تنبيه بدكاران (افرادي كه مسئول اتلاف پول هاي دولت هستند و حقوق مردم را به نفع خود بر مي دارند)، خواهد بود. »
«از زماني كه بچه بودم، تنها آرزوي من اين بود كه نخست وزير شوم. عليرغم مخالفت هاي خانواده ام، من همواره سعي كرده ام كه به هدف نهايي خود دست يابم. در صورتي كه شاه موافق باشد كه من نخست وزير شوم، من آماده خواهم بود. »
با بازگشت به بحث در مورد فساد، اميني گفت «مطمئناً من اقدامات لازم براي انجام اصلاحات در كشور را انجام خواهم داد. » يكي از خبرنگاران به طور اخص از اميني پرسيد: او در مورد اين واقعيت كه بسياري از نزديكان وي در حلقه بالاي دولتي هستند كه او از آن صحبت مي كند، چه خواهد كرد؟ «من به شما قول مي دهم كه اولين گروهي كه تنبيه خواهند شد، همان افراد مشخص هستند. در يك جمع خانوادگي، يكي از افراد فاميل از من پرسيد اگر نخست وزير شوم چه شغلي به وي خواهم داد، من به او گفتم اگر بدنام و بي اعتبار نبودي، ممكن بود راجع به اين مورد فكر كنم. »
«من متأسفم كه در اين روزها همه مي خواهند نخست وزير شوند، ولي هيچ يك از آنان به مسئوليت هايي كه بردوش مردي كه در آن دفتر مي نشيند، فكر نمي كنند. زماني كه من رئيس گمركات بودم در 42 ساعت خواب نداشتم. زماني كه به عنوان سفير در ايالات متحده انتخاب شدم تا يك ماه همان احساس ناراحتي در من وجود داشت، زيرا به سبب طرح ها و اصلاحاتي كه در مغزم وجود داشت آرام نداشتم. »
اميني تذكر داد كه «هر فرد ايراني واجد شرايط، طبق قانون اساسي اين حق را دارد كه نخست وزير شود. » او گفت، «هريك از شما مي توانيد نخست وزير شويد. »
در پاسخ به سؤالي ديگر، اميني گفت «من هنوز معتقدم كه دستاوردهاي نفت خاورميانه بايد به نسبت جمعيت و سطح منطقه بين كشورهاي منطقه تقسيم گردد. ايران بدون ترديد از اين امر بهره خواهد برد. روزي خواهد رسيد كه يك برنامه اقتصادي متحد براي كشورهاي خاورميانه مورد نياز خواهد بود. درصد معيني از درآمدهاي نفتي براي توسعه اقتصادي و اجتماعي كشورهاي منطقه كه فاقد نفت هستند، ذخيره خواهد شد. اظهارات قبلي من در اين مورد بد تعبير شده بودند. من گفتم درصد نه همأ درآمدهاي نفتي. » برحسب تصادف دليل رسمي اين كه اميني از مقام سفارت در واشنگتن بركنار گرديد، اظهارات وي در اين مورد بود كه كشورهاي ثروتمند نفتي خاورميانه بايستي سرمايه هاي خود را با همسايگان فقيرتر خود شريك شوند. در حال حاضر وي نه فقط خود را درگير مسائل سياسي نموده است، بلكه همان موردي را كه به طور رسمي علت بركناري وي اعلام شده بود، مطرح كرده است.
از طرف سفير چارلز. استل رايزن سياسي سفارت
اميني، علي - 9
وزارت خارجه، اكتبر 1959 - آبان 1338
سرّي - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
اميني، علي (دكتر)
دكتر علي اميني، از وزراي پيشين كابينه، از ژانويأ 1956 تا مارس 1958 به عنوان سفير ايران در ايالات متحده مشغول به كار بود. پايان مأموريت او زماني بود كه با اظهارات غيرمجاز عمومي، از محدودأ اختيارات سفيري خود تجاوز نمود و سپس بلافاصله فراخوانده شد. از زمان بازگشت به ايران هيچ مقام رسمي نداشته است و حداقل به صورت موقت اعتماد و علاقأ محمدرضا پهلوي را (نسبت به خود) از دست داده است (نگاه كنيد به بيوگرافي)، با اين وجود او هنوز به عنوان يكي از مهمترين چهره هاي سياسي در ايران مورد توجه است. اقدام تأديبي برعليه اميني همزمان با افشاي توطئه اي به رهبري سرلشكر ولي الله قره ني، معاون رئيس ستاد مشترك و حمايت عناصر مختلفي از طبقأ متوسط شهري براي سرنگوني دولت بود. از آنجا كه توطئه گران به كرات از اميني به عنوان عضو بالقوه اي از دولتي كه نقشأ پايه گذاري آن را داشتند، نام برده بودند، چنين به نظر مي رسيد كه احضار او حداقل تا اندازه اي به خاطر اين بوده كه او يا در اين توطئه دخالت داشته يا توطئه مطابق با اهداف او بوده است. اميني به محض بازگشت به ايران، ظاهراً رضايت شاه را در اين مورد جلب نمود كه او با توطئه گران همكاري و همراهي نمي كرده است، معهذا در اين ترديد است كه آيا او كاملاً توانسته باشد شاه را نسبت به عقيده اش در اين مورد كه شاه نبايد به تدريج از دستگاه سياسي كشور كنار گذاشته شود و قدرتش محدود گردد، متقاعد سازد. بخشي از رفتار كنوني شاه نيز ممكن است براساس عدم اعتماد او نسبت به روابط فاميلي نزديك اميني با خانوادأ سلطنتي گذشته يعني قاجار، و ضعف و سستي اميني در پذيرش حالت معمولي چاپلوسي نسبت به شاه باشد. به طور كلي اميني فردي بسيار باهوش شناخته شده است، يك سياستمدار زيرك و مجري لايقي كه اشتياق خود را براي پذيرفتن مسئوليت و انجام كارها نشان داده است. قبل از مأموريت او در واشنگتن، اين ويژگيها به اضافأ سابقأ حقوقي و اقتصادي قابل توجه او باعث شده بود تا در ميان كساني كه به عنوان نخست وزير احتمالي آينده مطرح مي شوند، قرار گيرد. در كنار حالت كنوني غيردوستانه شاه، اين حقيقت نيز مطرح است كه گفته شده است اميني از موقعيت رسمي خود در گذشته جهت افزايش ثروت خود و خانواده اش استفاده كرده است. او مرد بسيار ثروتمندي است، اما ادعا شده است كه به هر چقدر كه بتواند به دست آورد، نياز دارد تا از عهدأ سليقه هاي همسرش برآيد. مشهور شده كه خانم اميني ثروت هنگفتي را در قمار باخته و مجبور به پرداخت 20 ميليون فرانك به صورت جواهر به يك مرد معتبر ايتاليايي شده است. علي اميني در حدود سال 1905 در تهران متولد شد. او پسر فخرالدوله يكي از شاهزادگان سلسلأ قاجار كه در آن زمان حكومت مي كردند بود. او همچون بسياري از ايرانيان هم طبقه اش در فرانسه تحصيل كرد و در سال 1932 دكتراي خود را در رشتأ حقوق از دانشگاه پاريس گرفت. اميني شغل خود را با يك دوران نسبتاً كوتاه خدمت در مشاغل قضايي شروع كرد و بعد از آن از طريق مشاغلي كه مسئوليت بالاتري در رابطه با اداره گمرك و ماليه داشت، رشد كرد. در سال 1942، معاون وزير دارايي شد و در همان سال به سمت معاون نخست وزير، احمد قوام، منصوب گرديد. در سال 1945 عضو شوراي عالي اقتصاد ايران و سال بعد دبير آن شورا شد. در سال 1947 به مجلس پانزدهم راه يافت و دو سال بعد رئيس كميسيون كنترل ارز خارجي گرديد. دكتر اميني در آوريل 1950 اولين منصب را در كابينه پذيرفت و از آن زمان در كابينه چهار نخست وزير پست وزارت را به عهده داشته است. او از آوريل تا ژوئن 1950 در دولت علي منصور و از دسامبر 1951 تا ژوئيه 1952 در كابينه دكتر محمد مصدق (نگاه كنيد به بيوگرافي) وزير اقتصاد ملي بود. در ماه ژوئيه (سال 1952) وي در وقفه كوتاه آن رژيم (رژيم مصدق) با مخالفين مصدق همكاري كرد و بعداً به عنوان دشمن مصدق مورد توجه قرار گرفت. نتيجتاً به طور سياسي در دولت ارتشبد فضل الله زاهدي (نگاه كنيد به بيوگرافي) كه در اوت 1953 تشكيل شد به عنوان وزير دارايي پذيرفته شد، همچنين در كابينأ حسين علا (نگاه كنيد به بيوگرافي) كه در آوريل 1955 جانشين دولت زاهدي گرديد، همين پست را داشت. در 1954 دكتر اميني در حالي كه وزير دارايي بود به عنوان رئيس هيئت ايراني مذاكره كننده در بحثي كه از ملي كردن شركت نفت ايران و انگليس پيش آمده بود، شركت كرد. كساني كه از اين برنامه ناراضي بودند به اين خاطر از اميني انتقاد كرده اند، اما در كل او بر شهرت خود در اين مذاكرات افزود. در 22 مه 1955 در تقسيم مجدد پست هاي كابينه، اميني وزير دادگستري شد. او در آن مقام ماند و به عنوان نوعي مشاور ارشد در امور اقتصادي سطح بالا تا زماني كه به عنوان سفير در ايالات متحده منصوب شد، به فعاليت ادامه داد.
دكتر اميني در دوران تصدي نمايندگي ايران در ايالات متحده، توجه مسئولين آمريكايي را كه با آنها سرو كار داشت، جلب كرد. او به عنوان يك متخصص در امورمالي و اقتصادي ايران قادر بود تا به طور قابل توجهي در مذاكراتي كه بين دو كشور صورت مي گرفت، مشاركت داشته باشد.
در 13 فوريه، 1958، اميني در واشنگتن به خبرنگاران گفت كه اگر كشورهاي خاورميانأ توليدكنندأ نفت، منافع خود را ميان تمام كشورهاي خاورميانه تقسيم كنند، «باعث از بين رفتن فقر موجود و نتيجتاً فراواني و وفور در منطقه مي شود. » در 4 مارس 1958 وزير امورخارجه عليقلي اردلان (نگاه كنيد به بيوگرافي) به مجلس اطلاع داد كه اميني به خاطر عدم مشورت با وزارت خارجه قبل از ايراد يك سخنراني مهم، به مركز احضار شده است. اگرچه به اين مطلب نيز اعتراف شد كه اميني در اين سخنراني نقطه نظرات خودش را بيان كرده است. هنگامي كه اميني به ايران بازگشت يك مصاحبه دوستانه با شاه داشت، و وزير دادگستري حسين علا (نگاه كنيد به بيوگرافي) به سفارت ايالات متحده اطلاع داد كه اميني در توطئه اخير قره ني كه برملا شد، نقشي نداشته است. اميني از هنگام مراجعتش در صحنأ سياست فعال نبوده است. همسر دكتر اميني، دختر حسن وثوق نخست وزير سابق و برادرزادأ (يا خواهرزاده) مرحوم احمد قوام السلطنه، زمين دار ثروتمند و نخست وزير چهار دوره، مي باشد. اميني يك پسر دارد كه حدود سال 1963 متولد شده است. گفته مي شود كه اميني آدم خوش مشرب، شوخ طبع و سرگرم كننده و ناطق باهوشي است. او به رواني به فرانسه تكلم مي كند و انگليسي اش در حد قابل قبولي خوب است.
اميني، علي - 01
تاريخ: 30 ژانويه 1961 - 10/11/39
خيلي محرمانه
از: سفارت آمريكا، تهران - مرسله شماره 414
به: وزارت امورخارجه، واشنگتن
موضوع: مذاكره با دكتر علي اميني
پيوست، يادداشت مذاكرات با دكتر علي اميني، سفير سابق ايران در ايالات متحده مي باشد.
دكتر اميني به هيچ وجه سعي در پنهان كردن علاقه شديد خود به نخست وزيري ندارد. همزمان با آن، اين مسئله همان گونه كه چندين بار قبلاً نيز گفته است، روشن مي سازد كه تحت چه شرايطي او نخست وزيري را قبول خواهد نمود. بخصوص او مي خواهد كه شاه «سلطنت نمايد» نه «حكومت»، او مي خواهد كه قدرت حقيقي دولت در اختيار مسئوليت نخست وزيري، براي مثال، خودش، قرار مي گيرد.
به عقيدأ دكتر اميني وضعيتي سياسي ايران در اصل به علت پافشاري شاه در ادارأ دولت توسط شخص خودش و به دليل تداوم فساد و ارتشأ در كليه سطوح دولتي از وزارت دربار به پايين رو به وخامت مي رود. دكتر اميني بر اين عقيده است كه در حال حاضر كه سيستم اداري كندي در واشنگتن برقرار گرديده، زمان آن فرا رسيده است تا دوستان ايران، بالاخص ايالات متحده و انگلستان به طور جدي به شاه تفهيم نمايند كه ملت (كشور) در چه جهتي حركت مي نمايد.
دكتر اميني كاملاً مطمئن است كه بدون پيشرفت و اصلاحات مؤثر، كشور (ملت) به سوي اغتشاش و از هم پاشيدگي حركت مي كند. مانند ساير سياستمداران ايراني، دكتر اميني وقتي به مرحله پيشنهاد نوع اصلاحات مورد نظر و چگونگي انجام عملي آنها مي رسد، به شدت ضعيف مي شود.
در مصاحبه مطبوعاتي اخير با هفته نامه هاي فارسي زبان، دكتر اميني، در بعضي از زمينه هايي كه قبلاً براي مأمور گزارشگر ذكر نموده بود، مجدداً صحبت كرد. به نقل از وي گفته مي شود كه ايران شاهد تحولاتي در جهت سياست خارجي آمريكا مبني بر توسعه بيشتر دمكراسي در سراسر جهان خواهد بود. او گفت كه ايران نمي تواند منتظر بماند تا ببيند ايالات متحده چه جهتي اتخاذ خواهد نمود، بلكه بايستي در راه اصلاحات داخلي خود به گونه اي حركت كند كه در موضع بهتري قرار گيرد.
براي سفير هاري اچ. شوارتز رايزن سياسي سفارت
خيلي محرمانه
زمان: 23 ژانويه 1961 (1 بعدازظهر) - 3/11/39
مكان: منزل دكتر اميني
صورت مذاكرات شركت كنندگان: دكتر علي اميني، سفير قبلي ايران در ايالات متحده فرانكلين جي. كرافورد، دبير دوم سفارت
موضوع: مذاكره با دكتر علي اميني
در يك مذاكراه دو ساعته، دكتر اميني نظرياتي راجع به موضوعات مربوط به سياست داخلي ايران و روابط ايران با ايالات متحده اظهار داشته كه خلاصه آن بشرح زير است:
1- انتخابات:
انتخابات فعلي بهتر از انتخابات تابستان گذشته نيست. او تلگرافهاي زيادي از مناطق مختلف كشور در مورد كارهاي غيرقانوني در انتخابات دريافت داشته است. به طور گسترده اي عقيده براين است كه فقط افرادي كه توسط مقامات خيلي بالا تأييد شده باشند، انتخاب مي شود. در چنين وضعي هيچ گونه آزادي در انتخابات وجود ندارد.
برخلاف دستورات قبلي شاه در مورد تشكيل يك حزب ليبرال به منظور جذب نيروهاي جوان، دكتر اميني اين ايده را تأييد نمي كند. دليل وي اين است كه براي ايجاد هرگونه تشكيلات معني داري از اين قبيل، لازم است فضايي براي آزادي بيان وجود داشته باشد. چنين اجتماعي مسلماً توسط ساواك تحت پوشش كامل قرار خواهد گرفت، كه بلافاصله هر چه مخالفت شاه گفته شود، گزارش خواهند نمود. به سادگي مشخص است كه تحت چنين شرايطي بحث در امور سياسي غيرممكن است. به همين دليل دكتر اميني از نامزد شدن در اين انتخابات خودداري نموده است. در چنين شرايطي درگير فعاليت هاي سياسي شدن نه فقط بي فايده و بي معني خواهد بود، بلكه به حسن شهرت شخص وي نيز لطمه خواهد زد.
پاورقي