E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

جهانگير آموزگار ؛ منصوب سفارت آمريكا زندگينامه جمعي از رجال پهلوي -21

آموزگار، جمشيد - 43
خيلي محرمانه
مكان: اتاق ناهارخوري اختصاصي نخست وزير
زمان: 7 مه 1978 - 71/2/75
صورت مذاكرات شركت كنندگان: عاليجناب جمشيد آموزگار، نخست وزير ايران، جك سي - ميكلاس، رايزن سفارت امريكا در تهران
نخست وزير آموزگار به مناسبت عزيمت قريب الوقوع من از ايران، مرا به يك ناهار خصوصي دعوت نمود، پس از گفتگوهاي متعارف ابتدايي و تجديد خاطره در مورد مراودات 22 سال گذشته، از وي درخواست نمودم در صورت امكان، خلاصه اي از ارزيابي خود را در مورد حكومت نه ماهه اش ارائه نمايد. آن طور كه وي مي گويد يكي از مشكلات اصلي وي به حركت در آوردن بوروكراسي در ايران مي باشد. وي گفت هنگامي كه در رده هاي پايين تر از معاونت ها، سياست هايي براي اجرا اتخاذ مي گردد با تنبلي، بي تفاوتي و عدم كارايي بسيار زياد مواجه مي شود. نظام بوروكراتيك در قالب خود ساخته اش قرار گرفته و به طور اتوماتيك عمل مي كند، ولي حتي حركت ابتكاري ناچيزي هم از خود بروز نمي دهد. وي تصور مي كند سال هاي بسياري طول خواهد كشيد تا براين كمبودها غلبه كنيم.
من سؤال كردم كه وي قصد دارد چه اقدام خاصي انجام دهد. وي گفت محور اصلي تلاش هايش ايجاد تغييراتي در ساختار اقتصادي و سازماني دولت مي باشد. به اين معني كه مثلاً وي در حال زدودن انحصارات مي باشد و به عنوان نمونه مورد واردكنندگان فولاد را نام برد. وي گفت قبلاً واردات فولاد تحت كنترل سه يا چهار نفر بود كه خود آنها نيز از توليدكنندگان داخلي فولاد بودند و بدين ترتيب با حفاظت از بازار انحصاري خود منافع بسياري كسب مي كردند. در حال حاضر، گرچه عوارضي بايد به دولت داده شود، ولي هركسي مي تواند فولاد وارد كند. اين عوارض قابل توجه نيستند، به نحوي كه هم اكنون حدود 250 مقاطعه كار وارد تجارت فولاد شده اند و هزينه فولاد براي مصرف كننده تا حد يك سوم كاهش يافته است. آموزگار در ادامه گفت تلاش مي كند تا دولت را از بسياري از فعاليت هاي اقتصادي ديگر خارج نمايد. وي تصور مي كند اكثر انحصارات دولتي بيهوده و بيش از حد هزينه در بردارد. وي معتقد است سرمايه گذاريهاي خصوصي بايستي اكثر فعاليت هاي انحصاري دولت را در دست بگيرند. وي گفت تا جايي كه امكان داشته باشد، بايد سرمايه گذاري آزاد، مشخصه اقتصاد ما را در آينده تشكيل دهد.
آموزگار همچنين گفت تلاش مي كند ساختار دولت را تغيير دهد و يا حداقل تغييراتي ايجاد كند تا ادارات و سازمانهاي مختلف دولتي تا حد ممكن از لحاظ فيزيكي به حوزه فعاليت هاي مربوط به خود نزديكتر شوند. وي گفت به عنوان مثال ترتيبي داده است تا شيلات و محيط زيست از تهران خارج و در منطقه درياي خزر و خليج فارس مستقر شوند. كار مشابهي نيز در رابطه با جنگلباني صورت گرفته است. وي پيشنهاد بسياري از همكاران خود در هيئت دولت مبني بر تأسيس يا توسعه واحدهاي جديد در تهران را رد كرده و به آنها توصيه نموده است كه براي چنين فعاليت هايي مكان ديگري در كشور را پيشنهاد نمايند. در رابطه با مسئله بودجه، وي گفت شاه اجازه داده تا به استثناي بودجه نظامي، هر اقدامي لازم است در زمينه بودجه انجام دهد. وي نيز متعاقباً اولويت هايي براي هزينه ها تعيين كرده و بسياري از فعاليت هايي كه ممكن است ضرورت داشته باشند، ولي از نقطه نظر نيازهاي مردمي فوريتي ندارند، به حالت تعليق درآمده اند. وي بار ديگر با ذكر مثالي گفت طرح تئاتر پيشنهادي در اصفهان به حالت تعليق درآمده است. مردم اصفهان سالهاي گذشته را بدون سالن تئاتر سپري كرده اند و حداقل مي توانند تا پنج سال ديگر نيز بدون چنين ساختماني به حيات خود ادامه دهند.
سؤال كردم كه به عقيده او عناصر مذهبي در اين كشور چه نقشي مي توانند داشته باشند و يا بايستي در آينده اجرا كنند و آيا دولت وي با هيچ يك از رهبران مذهبي در اين مورد صحبت كرده است يا خير. وي گفت دولت عملاً با رهبران مذهبي در تماس مي باشد، در حقيقت چند تن از اين رهبران در طي نوروز با وي ملاقات كرده اند و بدون كنايه و صريح براي وي مشخص كرده اند كه آنها قدرت واقعي در كشور را در اختيار دارند. آموزگار گفت وي نيز در پاسخ گفته كه او هم يك مسلمان خوب است (به هنگام اداي اين جملات لبخند كوچكي بر لب داشت) و از آيت اللهها پرسيده است كه اگر تا اين حد قدرتمند مي باشند چرا بازاريها را مجبور نمي كنند تا فعاليت هاي اعتباري خود را بدون ربا انجام دهند. قرآن آنها مي گويد گرفتن سود براي وام گناه است و در حال حاضر هركسي مي داند كه نرخ بهره در بازار 52 درصد مي باشد. آموزگار در ادامه تذكر داد كه آيت اللهها از پيروان خود خواسته اند تا به يادبود كشته شدگان قم، در خانه مانده و از برپايي جشن هاي بزرگداشت نوروز خودداري كنند. وي نيز به آيت اللهها تذكر داده است كه در پاسخ به درخواست آنها بيش از چهار ميليون ايراني براي گذراندن تعطيلات خود كشور را ترك كرده و يا به منطقه ديگري رفته اند. وي نتيجه گيري كرد اين عقيده كه رهبران مذهبي بر بازاريها و تودأ مردم نفوذ دارند، افسانه بوده و زائيده محافل منزوي دانشگاهي مي باشد. وي گفت حقيقت اين است كه وقتي منافع آيت اللهها با منافع بازاريها در يك جهت مي باشد، حمايت بازاريها وجود دارد. هنگامي كه منافع آنها در يك جهت نباشد، مانند دو موردي كه وي يادآوري كرد، عقيده مذهبيون به هيچ گرفته مي شود.
آموزگار اين مطلب كه بينوايان بي سواد و ناآگاه هنوز تحت تأثير نفوذ مذهبيون مي باشند را مسلم دانست. با اين حال وي معتقد است هنگامي كه بخش اعظم جمعيت كشور باسواد شوند و ببينند كه عقايد مذهبيون تا چه حد قديمي و در رابطه با ايران جديد از دور خارج شده مي باشد، تغيير خواهند كرد. وي گفت در صورتي كه دولت در زمينه تأمين مسكن مناسب، لباس، غذا، تحصيلات و مراقبت هاي پزشكي براي اين گروه به موفقيت هايي دست يابد، مشكلات سياسي تا حد قابل اغماضي كاهش خواهند يافت. محافل روشنفكري و دانشگاهي نيز تا حدي يك اقليت ناچيز، كه از گوشه و كنار نق مي زنند و هيچ تأثيري بر زندگي سياسي يا سرنوشت كشور نخواهند داشت، كاهش مي يابند. به عبارت ديگر، آموزگار اين گونه القأ كرد كه به عليت اقتصاد، راسخي دارد. در مورد شايعاتي كه در زمينه تغييرات احتمالي كابينه شنيده بوديم، از وي سؤال كردم. وي گفت تنها تغييري كه ممكن است درآينده نزديكي انجام شود، خسروشاهي وزير بازرگاني مي باشد. علت اين است كه قرار است قانوني به اجرا گذاشته شود كه براساس آن از تمامي وزرا و ساير مقامات عاليرتبه دولتي خواسته مي شود، داراييهاي خود را علني نمايند و در شرايطي كه احتمال تقابل اين منافع وجود داشته باشد، داراييهاي خود را به صورت سپرده نگهدارند. وي گفت خسروشاهي بسيار ثروتمند است و سرمايه هاي بسياري دارد و مايل نيست براثر اجراي اين قانون مانعي در مقابل خود ايجاد كند. وي ( خسروشاهي) درخواست كرده است تا استثنا قائل شوند، ولي آموزگار پاسخ داده است دولت به سختي مي تواند لايحه اي را امروز از مجلس بگذارند و بلافاصله در روز بعد براي يك وزير استثنا قائل شود. بنابراين وي تصور مي كند كه خسروشاهي استعفا خواهد داد. تا جايي كه وي مي داند هيچ يك از وزراي ديگر چنين مشكلي ندارند و آموزگار تصور نمي كند به هر دليل ديگري تغييراتي در كابينه بوجود آيد.
در خاتمه از وي پرسيدم به عقيده او، چه مدت طول خواهد كشيد تا حكومت وي امور را به آن صورتي كه وي مايل است در اختيار بگيرد. وي گفت حداقل چهار سال. اما وي احساس مي كند كه اگر دولت بتواند امور اقتصادي را به نحو معقولي سالم نگهدارد و نيازهاي اقتصادي مردم را به صورت قابل قبولي برآورده سازد، فشارهاي سياسي قابل تحمل و كنترل خواهد بود. ظاهراً وي مطمئن است امور به نحوي پيش مي رود كه چنين مطلبي اثبات خواهد شد.
آموزگار جمشيد - 44
11 ژوئيه 1978 - 12/4/57
عاليجناب دكتر جمشيد آموزگارنخست وزير ايران آقاي نخست وزير عزيز
از فرصتي كه براي ملاقات در طول سفر اين جانب به ايران به من داديد، صميمانه تشكر مي كنم. لطف شما در پذيرفتن من موجب امتنان است.
كشورهايمان براساس تبادلاتي كه از آن بهره مند مي شويم، روابط دوستانه و عميقي با يكديگر دارند. چنين مراوداتي نشانه تداوم تعهد دوجانبه ما در همكاري جهت نيل به صلح و ثبات بين المللي مي باشند.
اميدوارم شما را به زودي ملاقات نمايم.
دوستدار شما ديويد دي. نيوسام
آموزگار، جهانگير - 1
تاريخ: 20 ژوئن 196 - 30/3/40
محرمانه
از: بخش اقتصادي، 1536
به: وزارت امورخارجه، واشنگتن
دكتر جهانگير آموزگار كه به سمت وزير بازرگاني منصوب شده جانشين پورهمايون مي شود كه اكنون معاون نخست وزير است. آموزگار 83 ساله، برادر جمشيد آموزگار، وزير كار و وزير كشاورزي سابق مي باشد. ظاهراً داراي يك درجه دكترا (اقتصاد) از دانشگاه كاليفرنيا است. وي در دانشگاه ميشيگان، اكسيدنتال و مدرسه زبان نظامي كاليفرنيا تدريس كرده است. با دريافت يك بورس مطالعاتي از مؤسسه بروكينگز، مدت يك سال و نيم است كه در ايران به بررسي مشكلات اقتصادي كشورهاي كمتر توسعه يافته مشغول است. همسرش آمريكايي است. در سال 1960 به عنوان نماينده مجلس انتخاب شد و عضو حزب ملّيون فارس است. به عنوان فردي طرفدار آمريكا، صادق و توانا معروف است. اين طور پنداشته شده كه وي «منصوب سفارت آمريكا» از طريق سلسله مراتب دولتي است. سفارت آمريكا در تهران معتقد است كه نخست وزير، اداره گمركات را تحت كنترل وزارت بازرگاني درخواهد آورد.
بخش اقتصادي: كلي فورث / دبليو. اف. لوني

آموزگار، جهانگير - 2
تاريخ: 22 ژوئن 1961 - 1/4/40
خيلي محرمانه
از: سفارت آمريكا، تهران - مرسله 786
به: وزارت امورخارجه، واشنگتن
موضوع: صورت مذاكرات با جهانگير آموزگار
به پيوست صورت مذاكرات بين ادوارد جي. ويلت كارمند سياسي اين سفارت و جهانگير آموزگار كه جديداً به سمت وزير بازرگاني منصوب شده است، مي آيد. براي سفير استيوارت دبليو. راكول
وزير - رايزن
خيلي محرمانه
زمان: 20 ژوئن 1961 - 30/3/40
مكان: مراسم تدفين پدر سيروس سميعي
صورت مذاكرات شركت كنندگان: جهانگير آموزگار، وزير جديدالانتصاب وزارت بازرگاني ادوار جي. ويلت، وابستأ سفارت
آموزگار اين گفتگو را با اظهار اين مطلب كه از انتصاب خود راضي است، شروع نمود. «امروز فقط به افراد وزارتخانه معرفي شدم، اما فكر مي كنم خيلي بد نخواهد بود. هنگامي كه اميني براي اولين بار به صدارت رسيد، خيلي شيفته وي نبودم، ولي با كمي تفكر جدي تر به اين نتيجه رسيدم كه شايد هيچ كس ديگري كه بتواند به اندازه او و به خوبي او كار كند، وجود نداشته باشد.
همان طور كه مي دانيد در دولت هاي شريف امامي و اقبال نيز مناصبي به من پيشنهاد شد، اما من نمي خواستم با آنها و اطرافيان آنها همكاري داشته باشم. به نظر من اقبال فقط يك احمق ساده مي باشد و شريف امامي زيرك اما ضعيف است. آنها توسط فاسدترين افراد احاطه شده اند. حال اگر اميني فقط براي يك ماه در مصدر قدرت بماند، خواهم توانست درآينده با افتخار از همكاري با دولت وي ياد كنم. حتي از نقطه نظر تبليغاتي، اينكه وي به خارج رفته است نيز كاملاً خوب به نظر مي رسد. در مورد كابينه و ساير انتصابات وي بسيار خوشوقتم يادآوري كنم در عين حالي كه ممكن است سروصداها و ياوه سرايي هايي وجود داشته باشد، در ميان آنان كسي وجود ندارد كه به عقيده من به هر صورتي شخصاً فرد فاسدي باشد. ارسنجاني به غير مسئولانه ترين روش صحبت مي كند، درخشش حماقت هاي كمتري به خرج مي دهد و فقط سروصدا مي كند. ولي آنها در هيچ موردي، هيچ كاري در سطح كشور انجام نداده اند كه به ضرر دولت تمام شود. »
«از اين كه فهميدم اميني حمايت توده مردم را براي خود كسب كرده است، بسيار خوشحال شدم. نمي دانم كه واقعاً درست است يا نه، اما به من گفته اند كه وي هر روز حمايت هاي مردمي بيشتري به دست مي آورد. علت اين امر تا حدي مربوط به انتصابهاي بسيار عالي وي مي باشد. گنجي كار فوق العاده اي در وزارت راه انجام داده است. يكي از دوستان وكيل من، روز گذشته به من گفت كه وي در طول 53 سال تجربه كاري خود هرگز انتصابات فوق العاده اي كه الموتي در دادگستري انجام داده را نداده است. بله، فكر مي كنم مي توانم با صداقت تمام بگويم، تقريباً بدون در نظر گرفتن نتيجه كار، هموار قادر خواهم بود با غرور به همكاري خود با چنين افرادي اشاره كنم - - چون هرگز نتوانسته ام همكاري با اقبال يا شريف امامي يا «كهنه كارها» را زيرسيبيلي در كنم. در مورد تمايل به همكاري، كس ديگري به جز طالقاني - هر چند وي را به خوبي نمي شناسم - و شايد صالح را نمي توانم در نظر بياورم. »
« اميني شخصاً مرد خوبي است كه اعتماد به نفس و تا حد خاصي روحيه فداكاري به وجود مي آورد هر چند هرگز صميمي نبوده ايم، ولي چندين سال است كه وي را مي شناسم و تاكنون چندين گفتگوي طولاني با وي داشته ام. وي صريح، جدي و بي ريا مي باشد. وي تشخيص مي دهد كه كاري به عهده دارد و در مورد انجام آن جدي است. اگر موقعيتي در اختيار وي قرار گيرد و بتوان بعضي از حرفهاي بيهوده و غيرمسئولانه (از جانب اشخاصي نظير ارسنجاني و درخشش) را قطع نمود، فكر كنم وي نمونه خوبي از موفقيت را به منصه ظهور بگذارد. امروز به هنگام معارفه من در وزارتخانه، سخنراني خوبي ايراد كرد كه به دلپذيرترين وجه مرا تحت تأثير قرار داد. مضمون سخنان وي مستحكم و تاجرمآبانه بود. وي بدون استفاده از كلمات تعارف آميز گفت فداكاري از جانب مردم ثروتمند اين كشور مورد نياز بوده و خواهد بود و ضرورت دارد و با در نظر گرفتن دارايي هاي آنها كار چندان بدي نيست و نوعي بيمه محسوب مي شود كه در صورت بروز ناآراميهايي در آينده جان و اموال آنها را حفظ خواهد نمود. وي گفت وظيفه دولت اين است كه براي تأمين رفاه كشور و خودشان، مردم را به سمتي هدايت نمايد كه فداكاري كنند و هيچ ترديد ندارد كه دولت در انجام چنين كاري موفق نخواهد شد. »
«من فكر مي كنم موضع اميني كاملاً خوب است و تصور مي كنم وي خواهد توانست كارهاي بزرگي را به انجام برساند. در مورد اقدامات مهمي كه وي انجام داده است نمي توانم موردي را بيابم كه تأييد نكنم و فكر مي كنم چنانچه او امنيت بيشتري بيابد خواهد توانست كارهاي به مراتب بيشتري انجام دهد. برخلاف تمام شايعات، باور نمي كنم كه شاه عليه اميني «توطئه چيني» مي كند. هر چند بايستي تصديق كنم كه شاه در گذشته اقدامات احمقانه بسياري انجام داده و كاملاً مسئول كشاندن كشور به وضع نابسامان كنوني است، و در عين حال كه باور نمي كنم شاه «تازه متوجه قضايا شده باشد»، هنوز قبول ندارم كه وي ممكن است آن قدر احمق باشد كه در چنين موقعيتي عليه امنيتي توطئه چيني كند. شايد بعد از شش ماه، ولي نه اكنون به اين كار اقدام نمايد. وي براي اين كه چيزهاي خاصي به دست آورد اميني را منصوب كرده است، نه حداقل چيزي كه مساعدت هاي مالي آمريكا باشد. تا زماني كه وي تمامي اينها، منجمله كمك هاي قابل توجه بيشتري از جانب شما به دست نياورد و تا زماني كه آنچه را كه مي خواهد از اميني نگيرد، تصور نمي كنم عليه اميني اقدام نمايد. در عين حالي كه هنوز از تمام فعاليت هاي پشت پرده آگاهي نيافته ام، تقريباً مطمئن هستم كه روابط اميني با شاه، اگرچه مسئله اي ظريف و حساس مي باشد، نسبتاً خوب است و اميني چنين احساس را منعكس مي كند. »
«تأييد مي كنم كه بسياري تصور مي كنند كه اميني قدرت كامل نداشته و از اعتماد كامل شاه نيز برخوردار نمي باشد، زيرا «افراد شاه» هنوز كنترل وزارتخانه هاي امورخارجه، دفاع و كشور را در اختيار دارند. اما از يك سو هنوز هيچ تحرك بخصوصي در هيچ يك از اين زمينه ها صورت نگرفته و از سوي ديگر اميني تعدادي از فرمانداران (استانداران) بعضي از استانها را عوض كرده است و هيچ ترديدي وجود ندارد كه از بين انتصابات جديد، حداقل (دكتر شمس الدين) جزايري انتخاب شخص اميني براي خراسان بوده است. »
«در مورد سرنگونگي قريب الوقوع اميني و به دست گرفتن قدرت توسط سرلشكر تيمور بختيار، مطالبي شنيده ام. پذيرش چنين سمتي از جانب من نشانه اي است كه من اهميت چنداني به اين شايعات نمي دهم. تعجب مي كنم كه چه كساني اين شايعات را راه مي اندازند. »
«همان طور كه مي دانيد انتظار چنين انتصابي را نداشتم. واقعاً احساس مي كنم كه براي چنين كاري آمادگي ندارم، ولي در عين حال از چنين كاري نيز وحشت نكرده ام. »
اظهارنظر: در حالي كه وي در تعريف از اميني تا حد ستايش از وي مبالغه مي كند، فكر مي كنم كه اين يك گفتگوي دوستانه بود و انتظار چنين سخناني نيز مي رفت، زيرا من نزديك به ده سال است كه جهانگير را مي شناسم و ما براي مدتهاي طولاني در مورد مسائل سياسي گفتگو كرده ايم. خبر داشتم كه وي در نظر داشت ايران را به مقصد اروپا ترك نمايد و در 71 ژوئن به آمريكا برود. با اين حال مطمئنم كه انتصاب وي يك اقدام تعجب آور بوده است.
پاورقي