تفرجگاه شهري

امروزه مفهوم شهرها بدون وجود فضاي سبز مؤثر در اشكال گوناگون آن ديگر قابل تصور نيست. شهرها به عنوان كانون هاي تمركز، فعاليت و زندگي انسان ها براي اينكه بتوانند پايداري خود را تضمين كنند چاره اي جز پذيرش ساختار و كاركردي متأثر از سيستم هاي طبيعي ندارند. در اين ميان فضاي سبز به عنوان جزء ضروري و لاينفك پيكره شهرها در متابوليسم آنها نقش اساسي دارند كه كمبود آنها مي تواند اختلالات جدي در حيات شهرها به وجود آورد.
يك منبع طبيعي براي تفرج عبارت است از هرگونه سيستم طبيعي اعم از آبي يا خشكي كه براي استفاده تفرجگاهي كنار گذاشته مي شود. يك تفرجگاه مي تواند طيف گسترده اي از سيماهاي طبيعي را از يك جويبار ساده تا يك غار كه در عمق زمين قرار دارد، در برگيرد. اين سيماي طبيعي مي تواند توسط انسان دگرگون يا اصلاح شده باشد. معيارهايي نظير نوع درختان، جنگل ها، توپوگرافي و جذابيت طبيعي از جمله معيارهاي قابل ذكر در اين زمينه اند.
تفريح و تفرج
تفريح از نظر اقتصادي عبارت است از هرگونه فعاليت يا عدم فعاليت كه با قصد قبلي و با ميل و رغبت در اوقات فراغت انجام گيرد. تفريح يك تجربه احساسي و لذت بخش است كه با تمايل افراد در هنگام فراغت به آنها دست مي دهد. به عبارت ديگر هنگامي كه كوچك ترين احساسي از اجبار در فعاليت ها يا عدم فعاليت در زمان فراغت وجود نداشته باشد، به طور قطع مي توان اين حالت را تفريح ناميد.
تفرج شامل كليه تفريحاتي است كه در خارج از محيط هاي بسته و محدود انجام مي گيرد. تفرج در محيط هاي باز به فضا و منابع نياز دارد. از مناسب ترين منابعي كه مي توانند كيفيت تفرج را بالا ببرند، مي توان منابع طبيعي و كمتر تغيير يافته را نام برد كه هنوز جنبه هاي زيبايي شناسي خود را حفظ كرده اند.
اگر مجموعه فعاليت هاي انساني را در بهره وري از زندگي از هم تفكيك كنيم، اين فعاليت ها به شش دسته تقسيم مي شوند:
الف- فعاليت هاي شغلي: به منظور تلاش براي گذراندن زندگي.
ب- اضافه كار: تباين كامل با اوقات فراغت.
ج- كارهاي مربوط به منزل.
د- كارهاي مربوط به احتياجات زيستي: بهداشت، تغذيه و خواب.
هـ- كارهايي كه بر مبناي تعهدات خانوادگي، اجتماعي يا معنوي است.
و- انجام كارهاي آموزشي.
با توجه به فعاليت هاي شش گانه بالا، اوقات فراغت را به اين صورت مي توان تعريف كرد: اوقات فراغت مدت زماني است كه يك فرد از تمام تعهدات و تكاليف خانوادگي، اجتماعي و شغلي آزاد است و مي خواهد به ميل خويش آن را بگذراند كه به طور مسلم نمي تواند تفاضل ساعت كار از اوقات بيداري باشد.
لازم به ذكر است كه اين طبقه بندي نمي تواند صددرصد باشد زيرا يكسري از فعاليت ها مي توانند هم جزو اوقات فراغت قراربگيرند و هم جزو فعاليت هاي اجباري انسان.جمعيت با تعداد افرادي كه در يك منطقه زندگي مي كنند، يكي از مهم ترين عوامل تقاضاي تفرجگاهي محسوب مي شوند. تغيير جمعيت، به هم خوردن تركيب آن و رشد و تراكم جمعيت از عواملي هستند كه روي تفرجگاه ها از نظر تعداد، تنوع و عرضه امكانات مي توانند تأثير زيادي داشته باشند.
مفهوم واژه پارك و انواع آن
اغلب آنچه از تفرجگاه هاي معمولي، تصور مي شود اين است كه: تفرجگاه، منطقه اي است با درختزارهاي پراكنده با فضاي باز و كف پوش چمني كه به صورت مصنوعي يا طبيعي احداث و تنها به دستكاري و آرايش آن اكتفا شده است. اين نوع فضاسازي در شهرها براي تفرج عامه، جا افتاده ترين شيوه براي احداث تفرجگاه ها به شمار مي رود. امروزه در تعريف پارك جدا از سيماي فيزيكي آن، تفرج نقش اساسي دارد.
پارك ها با حفظ مضمون خود بر حسب نوع استفاده، موقعيت يا ارزش، عناوين مختلفي پيدا كرده اند كه بدون توجه به طبقه بندي آنها مي توان تعدادي از آنها را نام برد. پارك عمومي، پارك شهر، پارك حومه، پارك ايالتي، پارك ميان راه، پارك ملي، پارك ملي تاريخي، پارك ملي يادمان، پارك ملي نظامي، پارك ملي آثار تاريخي، پارك ملي حيات وحش، پارك نيمه ملي، پارك بين المللي، پارك جنگلي ملي، پارك طبيعي و...
تعاريف فضاي سبز شهري
آن بخش از فضاي سبز كه در محدوده شهر طراحي و بنا شده، فضاي سبز شهري ناميده مي شود يعني بخشي از سيماي شهر كه از انواع گياهان تشكيل شده است. فضاي نسبتاً بزرگ، متشكل از گياهان با ساختي جنگلي و برخوردار از بازدهي زيست محيطي و اكولوژيك معين و در خور شرايط زيست محيطي و اكولوژيك معين و در خور شرايط زيست محيطي حاكم بر شهر.
بخشي از مناطقي كه داراي گياهان يا هرگونه سبزينگي اعم از درختان، درختچه ها، گل ها و چمن هاست، بخشي از استخوان بندي شهري، به بيان ديگر فضاي سبز در كنار اسكلت فيزيكي شهر. اراضي اماكن مسكوني، تجاري و صنعتي، محل هاي كسب و پيشه و خدماتي است كه داراي پوشش گياهي چند ساله اعم از درخت، درختچه، نهال و گياهان پوششي است و به منظور استفاده هاي سودمندانه يا زيبايي طبيعي و تلطيف هوا در محدوده حريم شهري احداث شده يا به طور طبيعي به وجود آمده باشد.مهم ترين اثرات فضاي سبز در شهرها، كاركردهاي زيست محيطي آنهاست كه شهرها را به عنوان محيط زيست جامعه انساني معني دار كرده و با مقابله با اثرات سوء گسترش صنعت و كاربري نادرست تكنولوژي از يك سو و بالا بردن سطح زيبايي از سوي ديگر، باعث افزايش كيفيت زيستي شهرها مي شوند. مهم ترين اثرات فضاي سبز در شهرها تعديل دما، افزايش رطوبت نسبي، تلطيف هوا و جذب گرد و غبار است. ساير اثرات فضاي سبز در شهرها نقش نسبي دارند ولي مجموعه اثرات فضاي سبز حضور آنها را در شهرها اجتناب ناپذير مي كند به طوري كه بدون وجود آنها ممكن نيست شهرها پايدار باقي بمانند.
حسين جعفريان

عامل اصلي تصادفات در ساعات اوليه صبح، خواب آلودگي است خواب نوشين در كمين رانندگان صبحگاهي

قاسم حداد اصفهاني
واژگوني يك اتوبوس مسافربري در آزاد راه كرج- تهران 21مجروح بر جاي گذاشت.
اين حادثه در ساعت 4 و 37دقيقه صبح و به دليل خستگي و خواب آلودگي راننده رخ داد. چند ماه پيش هم اتوبوس ديگري در جاده مخصوص كرج- تهران با ديوار فرودگاه مهرآباد برخورد كرد و يك كشته و 17مجروح برجاي گذاشت. برخورد چندين اتوبوس و كاميون با خودروهاي ديگر يا عابر يا در و ديوار كه بيشتر آنها هم در ساعات نيمه شب يا ابتدايي صبح اتفاق مي افتد به معضلي براي تهران و ديگر كلانشهرها تبديل شده است. اتوبوسي كه با برخورد با كاميون و واژگوني 21 مجروح بر جاي گذاشت تنها چند دقيقه تا رسيدن به مقصد- ترمينال غرب- فاصله داشت.
درباره اينكه چرا اينگونه حوادث و در اين ساعات شبانه روز اتفاق مي افتد دلائلي وجود دارد كه بايد مورد بررسي قرار بگيرد. بنا به دلائلي كه در زير مي آيد يك اتوبوس يا كاميون مي تواند در ساعات نيمه شب يا ابتدايي صبح حادثه ساز و حتي فاجعه آفرين شود.
تأخير در حركت، تعجيل براي رسيدن
در بليت هايي كه براي مسافران صادر مي شود ساعت حركت معين شده و اتوبوس طبق مقررات بايد رأس ساعت حركت كند. در موارد بسياري ديده شده كه مأموران تعاوني هاي مسافربري و رانندگان، تازه در ساعت حركت، سوار كردن مسافران را آغاز مي كنند! به اين ترتيب حداقل با نيم ساعت تأخير حركت مي كنند. اتوبوس طبق مقررات پليس راه بايد در يك زمان خاص به مقصد خود برسد. اگر اين مدت كوتاه تر يا طولاني تر شود، موجب جريمه اتوبوس را فراهم مي آورد. راننده اي كه با تأخير حركت كرده بايد آن را جبران كند و چاره اي جز فشار بر پدال گاز ندارد. اگر خستگي و خواب آلودگي هم مستولي شود، آنگاه بايد منتظر فاجعه بود يك لحظه گرم شدن چشم راننده مي تواند به سرد شدن بدن هاي زيادي منجر شود.
بارها شاهد بوده ام كه اتوبوس ها براي جبران ديركرد خود سواري هاي تندرو را هم در جاده ها جا گذاشته اند بس كه تند مي روند. اين مسئله براي كاميون ها به گونه اي ديگر اتفاق مي افتد. آنها از سوي صاحب بار يا باربري ملزم مي شوند كه تا زمان خاصي خود را به مقصد برسانند. برخي نيز براي اينكه سرويس هاي بيشتري بروند و از پس اقساط سنگين تريلرها و كاميون هايشان برآيند در جاده ها و آزادراه ها مي تازند و جان و سرمايه خود و ديگران را به خطر مي اندازند. شب ها به دليل خلوت بودن محورها، براي تند راندن مناسب تر است اما خطرات بيشتري هم دارد.
خواب نوشين بامداد...
طبق مقررات راهنمايي و رانندگي، رانندگان اتوبوس هاي مسافربري پس از 6ساعت پشت فرمان نشستن بايد جاي خود را به كمك رانندگان بدهند. برخي مسيرهاي مسافربري هم حدوداً 6ساعته است بنابراين در اين محورها، اكثر اتوبوس ها با يك راننده به سوي مقصد مي روند. اگر راننده دومي هم در كار باشد براساس مقررات مؤظف نيست جاي نفر اول را بگيرد، مگر اينكه راننده اول احساس خستگي كند و خود را كنار بكشد. برخي رانندگان به دليل هراس از بيكار شدن و از دست رفتن اعتبارشان، تمام تلاش خود را مي كنند تا 6ساعتشان پر شود. اكثر آنها اما وقتي به مقصد نزديك مي شوند به اميد اينكه تا چند دقيقه ديگر مي توانند استراحت كنند بر سرعت خود افزوده و به سوي مقصد مي تازند. اتوبوس هايي كه در ساعات بين 9تا 12 شب از مبدا حركت مي كنند پس از 6ساعت بين ساعت 3 تا 6صبح به مقصد مي رسند. اتوبوس هايي كه در مسيرهاي طولاني تر حركت مي كنند نيز بيشترشان در ساعت هاي اوليه صبح به مقصد نزديك مي شوند. بنابراين رانندگان در گرگ و ميش هوا به شهرهاي مقصد رسيده و مسافران را پياده مي كنند.
بسيار ديده شده كه رانندگان ساعات صبح به محض احساس خستگي و خواب آلودگي به جاي تعويض جاي خود با راننده كمكي، بر سرعت اتوبوس مي افزايند تا زودتر به مقصد برسند و استراحت كنند. گاه با سرعتي وحشت آور مي رانند و احتمال وقوع هر حادثه اي را قوت مي بخشند. بارها در آزادراه قم- تهران، كرج- تهران و جاده مخصوص يا حتي نزديكي هاي شهرهاي ديگر سرعت گرفتن بي حد و حصر اتوبوس ها را تجربه كرده ام. حتي در خيابان هاي منتهي به پايانه هاي جنوب و بيهقي تهران هم، اتوبوس ها در ساعات اوليه بامداد و صبحگاهان تند مي روند. دليل حادثه چند روز قبل آزادراه كرج- تهران و چندي قبل جاده مخصوص همين مسئله بوده است.
خواب صبح براي همه شيرين است و بيدار ماندن در ساعات اوليه روز كاري بس دشوار. بنابراين پليس راه براي رانندگي در ساعت هاي اوليه صبح و نزديك طلوع آفتاب بايد مقررات جديدي وضع كند تا خسارات و صدمات كاهش يابد.
30كيلومتري شهرها
و روستاها؛ قتلگاه
مسئولان راهنمايي و رانندگي بارها اعلام كرده اند كه شعاع 30كيلومتري شهرها و روستاها، پرتصادف ترين نقاط اند. در اين مناطق، به دليل تعداد زياد خودروها و وجود انبوه عابران پياده، موتورسيكلت ها و از اين قبيل، حوادث بيشتر اتفاق مي افتد. از اين رو همواره به رانندگان خودروهاي سبك و سنگين توصيه شده و مي شود كه در نزديكي شهرها و روستاها با دقت بيشتري برانند. اين در حالي است كه به دليل خستگي و خواب آلودگي در ساعات صبح يا نيمه شب، و به قصد سريع تر رسيدن به مقصد، سرعت اتوبوس ها و كاميون ها در نزديكي شهرها افزايش مي يابد.
پليس راه بايد حضوري قوي تر و پررنگ تر در نزديكي شهرها به ويژه در ساعات ابتدايي روز داشته باشد و اگر لازم شد اتوبوس ها ملزم به استفاده از راننده كمكي در ساعات اوليه صبح شوند. حتي اگر 6ساعت راننده اول هم پر نشده باشد. يعني در سفري كه به ساعات صبح ختم مي شود در ساعت پاياني، راننده بايد تغيير كرده و يك فرد قبراق و سرحال جاي راننده خسته را بگيرد. به اين ترتيب مشكل تصادفات در 30كيلومتري شهرها حداقل براي اتوبوس ها برطرف مي شود و جان 40-50 مسافر در امان مي ماند.
رانندگي در خواب
آنهايي كه اهل سفر با كاميون و تريلر هستند با پديده اي به نام رانندگي در خواب آشنايند. در اين وضعيت راننده كاميون يا تريلر، چرخ هاي سمت چپ خود را در سمت چپ خط وسط جاده قرار مي دهد و چون جاده ها در ساعات شب، خلوتند در حالي كه تقريبا خواب است مي راند. در اين حالت چشم هاي راننده باز است و سطح هشياري حدود 30درصد. اگر حادثه اي پيش نيايد اتفاقي نمي افتد اما اگر يك اتفاق غيرمنتظره در جاده يا خودرو رخ دهد موجب خروج كنترل خودرو از دست راننده مي شود و فاجعه به بار مي آورد.اين مسئله تقريبا در رانندگان اتوبوس وجود ندارد چرا كه آنها با جان مسافران در ارتباطند اما اگر رانندگان اتوبوس به وضعيت حركت كاميون ها و تريلرها توجه نكنند، ممكن است بر اثر برخورد با آنها، فاجعه آفرين شوند. بنابراين لزوم احتياط، قبراق بودن و با سرعت مطمئنه حركت كردن براي رانندگان اتوبوس حتمي است و از طرفي بايد مراقب رفتار رانندگان وسايل نقليه سنگين ديگر هم باشند.
رعايت اين مسائل، هشياري كامل رانندگان اتوبوس را مي طلبد تا از وقوع حوادثي چون سقوط اتوبوس به دره، برخورد با خودروهاي ديگر يا ديوار و گاردريل و واژگوني جلوگيري به علم آيد.اين مسئله وقتي با مجهز نبودن برخي اتوبوس ها به سيستم ترمز ABS و تجهيزات ايمني ديگر تلفيق شود، سفري ناامن را براي تمام مسافران و سكاندار اتوبوس فراهم مي آورد.
عوامل ديگري هم در وقوع حوادث موثر است. اما به آنچه موجب رخداد حوادث تلخ در صبحگاهان جاده ها و آزادراه ها مي شود اشاره شد.