E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

ماجراي عزل عبدالرضا انصاري از وزارت كشور زندگينامه جمعي از رجال پهلوي -8

دكترآموزگار ادعا كرد كه ايران براي اجراي برنامه عمراني اقتصادي خود چندين راه جايگزين را پيش رو دارد. وي تذكر داد كه دولت وي در حقيقت براي سال آتي با شرايط بودجه اي سختي مواجه مي باشد. چنين شرايطي شامل وام 180 ميليون دلاري (توضيح: عملاً 190 ميليون دلاري) براي تأسيسات نفتي فلات قاره ايران كه بهار گذشته گرفته شد، نمي باشد. اين تأسيسات در سالي كه اخيراً خاتمه يافت با شرايط ناگواري مواجه بوده اند. يكي از راههاي جبراني، كاهش هزينه هاي دولت است. وي از نقطه نظر نظام بودجه اي سعي كرده است شديدترين نظم را به كار ببرد. در بودجأ سال 1945 به جز مسائل دفاعي، فقط سه درصد افزايش در بودجأ عملياتي دولت وجود داشته است. براي امور دفاعي، افزايش 60 ميليون دلار (توضيح: 21 درصد بيش از سال 1944) اجتناب ناپذير بوده است. بنابراين در اين مورد، محل چنداني براي سخت گرفتن به منظور صرفه جويي وجود ندارد. تنها محل در بودجه هاي عمراني مي باشد و ايران مصمم است سرعت برنامه هاي عمراني را حفظ نمايد. راه دوم عبارتست از افزودن بردرآمدهاي نفتي، اشاره به اين مطلب وي را به مسئله افزايش درآمدهاي نفتي برگرداند، كه به نظر مي رسد به نحو روزافزوني براي پيشرفت آتي ايران حياتي مي باشد.آموزگار احتمال قرض گرفتن سرمايه توسط ايران از ساير منابع را به طور جدي منتفي دانست.
دكترآموزگار با لحني نسبتاً مزاح گونه، اما حاكي از احساسات قابل ملاحظه اي، مساعدت هاي فني گسترده اي را كه ايران در اختيار ايالات متحده قرار داده است، تشريح نمود. وي گزارش داد كه در حال حاضر تعدادي در حدود يك هزار نفر از پزشكان ايراني كه اكثر آنها تحصيلات مقدماتي خود را در آموزشگاههاي ايران گذرانده اند، در آمريكا مشغول طبابت مي باشند. وي گفت ايجاد چنين شرايطي مستلزم دهها هزار دلار سرمايه گذاري مي باشد.
دكتر آموزگار وزير دارايي ايران در فاصلأ زماني سؤال و جواب، در پاسخ به سؤالي دربارأ نقش بخش خصوصي، به طور مفصل دربارأ تأكيدي كه دولتش بر بخش خصوصي دارد صحبت كرد. وي گفت منظورش اين نيست كه اظهارات خود را ناديده گرفته است و افزود كه منظور وي در مورد 01 درصد رشد توليد ناخالص داخلي و رشد بيشتر و كار بيشتر به اين معني نيست كه چنين كاري توسط دولت به اجرا درخواهد آمد و در بخش دولتي پياده خواهد شد. وي سپس مالياتهاي تشويق كننده را يادآوري نمود. وي در مورد اين مالياتها كه هم اكنون در مورد سرمايه گذاريهاي بخش خصوصي اعمال مي شود، به تشريح عوامل تشويق كنندأ مطلوبتري كه در قانون مالياتي وجود دارد، پرداخت و گفت كه چنين قانوني را چند هفته قبل تقديم مجلس كرده است.
دكتر آموزگار،در حين سخنراني خود چندين بار با صداي بلند خنديد. وي ادعا كرد كه ايران به نقطأ جهش اقتصادي رسيده است و اقتصاد ايران همچون يك هواپيماي جت مي باشد كه به انتهاي باند پرواز رسيده است و بايستي يا پرواز كند و يا سرنگون شود.
آموزگار، جمشيد - 19
تاريخ: 21 ژوئن 1966 - 22/3/54
خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
از: چارلز ان. راسياس، دبير دوم سفارت
به: بايگاني بيوگرافي ها
موضوع: جمشيد آموزگار و انجمن فارغ التحصيلان دانشگاههاي آمريكا
اردشير مولوي، مهندس پتروشيمي جوان مؤسسه تحقيقاتي شركت ملي نفت ايران در دانشگاه تهران و عضو فعال حزب مردم، اخيراً به نقل از كورش آموزگار، برادر جمشيد آموزگار گفت كه برادرش خود به فكر تغيير نام اين انجمن (AGAU) به نامي گسترده تر كه فارغ التحصيلان مؤسسات غيرآمريكايي را نيز در برگيرد، افتاده است. شاه اين موضوع را به جمشيد پيشنهاد نكرده بود. عملاً آموزگار مي خواهد خودش را نزديك به آمريكائيان نشان ندهد و اين احساس مي شود كه شاه چندي قبل به وي فهمانده بود كه واقعاً سياست مستقلانه تري از آمريكا را دنبال نمايد. بنابراين تغيير نام انجام (AGAU) اشاره اي براي توجه دادن به عدم وابستگي به آمريكائيان است. در جلسه اي كه جمشيد پيشنهاد تغيير نام انجمن را نمود، با چنان تكبر و نخوتي برخورد كرد كه تعدادي از حضار با تعجب غيرقابل باوري گفتند كه آيا جمشيد واقعاً در آمريكا تحصيل نموده، براي اين كه به نظر مي رسد رفتار دموكراتيك و مناسب را فراموش كرده است.
مولوي گفت تا جايي كه او مي داند AGAU هنوز به همان صورت هست و شكل يا نامش تغيير نيافته است. او گفت كه بيشتر اعضا از جمله خودش با تغيير نام مخالفند.
بخش سياسي: چارلز ان. راسياس
آموزگار،جمشيد - 20
تاريخ: 1 اكتبر 1966 - 9/7/54
خيلي محرمانه - غيرقابل رؤيت براي بيگانگان
از: منبع كنترل شدأ آمريكايي (CAS)
به: رئيس بخش اقتصادي
موضوع: قبول اين مطلب توسط شاه كه آموزگار، وزير دارايي به مسائل مربوط به اختصاص بودجأ دفاعي نيز بپردازد
مطالب زير جهت اطلاع شما و هرگونه استفاده اي كه مايليد در محدودأ امنيتي تعيين شده از آن به عمل آوريد، مي باشد. هر گزارشي از اين اطلاعات بايد كنترل «غيرقابل رؤيت براي بيگانگان» را داشته باشد، ولي نيازي به ذكر CAS به عنوان منبع نيست.
1- طي ملاقات با مسئولان بانك مركزي در اواخر سپتامبر 1966 ، شاه با تمجيد از عملكرد جمشيد آموزگار، وزير دارايي گفت كه وي مخصوصاً بايد به خاطر نحوأ ادارأ امور مربوط به تخصيص بودجأ دفاعي مورد تمجيد قرار گيرد. شاه گفت كه براي اولين بار در سالهاي اخير، وزارت دارايي منابع مورد نياز را به موقع در اختيار وزارت جنگ قرار داده و در واقع اين وزارت جنگ است كه به خزانه دولت مقروض است.
2- (اظهارنظر: رئيس بانك مركزي خداداد فرمانفرمائيان، در تاريخ 28 سپتامبر اعلام نمود كه آموزگار با مسائل مربوط به بودجه وزارت دفاع آنچنان برخورد مؤثري دارد كه در حال حاضر خزانأ دولت در مورد بخش غيرنظامي دولت 3 ميليارد تومان ديون معوقه دارد (400 ميليون دلار). در نتيجه پروژه هاي عمراني با كندي پيشرفت كرده و پيمانكاران دولتي نيز ديگر صبر و حوصله اي ندارند. )
بخش سياسي
آموزگار، جمشيد - 21
يادداشت براي بايگاني
خيلي محرمانه
از: بخش سياسي - چارلز ان. راسياس
4 ژانويه 1967 - 14/01/45
موضوع: جمشيد آموزگار، وزير دارايي
شاهرخ فيروز يك تاجر، هتلدار و غيره، سه شنبه گذشته (31 دسامبر) به من گفت كه شنيده به جمشيد آموزگار تفهيم شده است كه وي يك مقرري 25000 ريالي از جانب سرمايه گذاريهاي لاجوردي دريافت مي نمايد. همچنين مشهور است كه وي مقرري كمتري (10 - 15 هزار ريال) نيز از جانب جعفر شريف امامي، رئيس مجلس سنا، دريافت مي كند.
فيروز كه نشان مي داد به قابليتهاي بالاي آموزگار، احترام مي گذارد، گفت اگر چنين گزارشي صحيح باشد، نمي تواند درك كند كه آموزگار چگونه چنين اشتباهي را مرتكب شده است. وي گفت بدون ترديد وزارت دارايي به همراه وزارتخانه هاي آموزش و پرورش و دادگستري از بدترين عملكرد و فاسدترين محيط برخوردار مي باشند و اقدامات آموزگار براي تجديد بناي آن مي بايستي قهرمانانه بوده باشد. هر نوع اشاره اي به فساد در مورد آموزگار كه سعي مي كند وزير پر انرژي و اصلاح طلبي قلمداد شود، منجر به خرابي و نابودي سياسي وي مي گردد. منابع فيروز همچنين گزارش مي دهند كه اگر آموزگار بركنار شود، به احتمال زياد توسط علي نقي عاليخاني، وزير اقتصاد فعلي جايگزين خواهد شد. اين منابع همچنين خاطرنشان مي كنند كه وزارت اقتصاد بار ديگر به هم خواهد ريخت.
فيروز در مورد اين كه عبدالرضا انصاري از وزارت كشور بركنار و وزير دارايي شود، اظهار ترديد نمود.
آموزگار، جمشيد - 22
يادداشت براي بايگاني
خيلي محرمانه
صورت مذاكرات شركت كنندگان: جمشيد آموزگار، وزير دارايي، دكتر اليزابت ك. هرتز
زمان: 31 ژانويه 1967 - 11/11/45
مكان: اقامتگاه سفارت اطريش
موضوع: اوضاع مالي ايران
به هنگام صرف نهار در اقامتگاه سفارت اطريش، خانم هرتز و و زير دارايي ايران به طور اتفاقي در پشت ميز كوچكي قرار گرفتند. تا زماني كه ساير افراد پشت ميز آنجا را ترك كردند، صحبتها بي ربط و بي استفاده بودند، ولي پس از آن آموزگار، براي مدتي بيش از نيم ساعت با خانم هرتز، باقي ماند و مطالب زيادي رد و بدل شد كه خانم هرتز فقط نكات زير را به ياد دارد:
وزير دارايي گفت اوضاع مالي ايران بشدت مخاطره آميز مي باشد. وي سعي كرد كه قبل از مسافرت شاه به اطريش اين مطلب را به وي بگويد و شاه اظهار تعجب نمود و اظهار تمايل كرد تا پس از مراجعت به صورت مفصل تري در اين باره گفتگو نمايند. اما آموزگار گفت تمامي اهميت صحبت وي براي شاه هنوز مشخص نشده است و علت اصلي آن اين است كه هويدا نخست وزير ايران دائماً به شاه مي گويد همه چيز مرتب است.
آنچه كه منصور در پاييز 1964 انجام داد با توجه به نقطه نظرات اقتصادي بود نه با در نظر گرفتن امور سياسي و روانشناسي. آموزگار گفت، اما از طرف ديگر ممكن است آنچه كه هويدا هم اكنون انجام مي دهد در كوتاه مدت سياستمدارانه و روانشناسانه به نظر آيد، ولي از نظر اقتصادي هيچ موضوعيتي ندارد، هويدا تسليم هر كسي شده است و هرگز به دولت اجازأ انتخاب نداده است. دولت خصوصاً با اين حقيقت مواجه نشده است كه يك كشور نمي تواند تورم نداشته باشد، ركود نداشته باشد، مالياتهاي بيشتري نگيرد و با اين حال بودجأ نظامي رو به افزايشي داشته باشد.
آموزگار گفت در طي سالهايي كه از مرگ منصور مي گذرد، وضعيت مالي ايران اساساً دوام آورده است كه علت آن موفقيت هاي حاصل از ثروت بادآورده مي باشد. مرحلأ اول تنها محصول چنين ثروت بادآورده اي بود. آنچه كه خصوصاً مايأ نگراني آموزگار، شده اين است كه وي ترتيبي داده است تا درآمدهاي مالياتي را 58 درصد افزايش دهد، زيرا وي متوجأ صورت حساب هاي نادرست و پرداخت هاي غيرقانوني ديگر شده است، اما از وي انتظار مي رود همان عملكرد را براي سال آتي داشته باشد، كاري كه آموزگار مي گويد كاملاً غيرممكن است. آموزگار در ارتباط با موافقت نامأ اخير كنسرسيوم كه خانم هرتز آن را يك ثروت بادآوردأ ديگر خواند، گفت كه اين كار بشدت بي فايده است. وي گفت منطقأ صرف نظر شده ارزش كمي دارد و فقط تصور مي شود توليد واقعي از 21 به 5/21 درصد افزايش يابد ولي اين كه ايران قادر باشد نفت خام حاصل از كنسرسيوم را بفروشد، قوياً مورد ترديد است.
در ارتباط با اين مسئله آموزگار گفت واقعاً مضحك است اگر شخصي فكر كند ايران در شرايطي كه مجاز نيست به مشتريان كنسرسيوم يا روسيه نفت بفروشد، بتواند دو ميليون تن نفت خام را به فروش برساند. وي گفت عاليخاني، وزير اقتصاد ملي، از روي نااميدي «فرق خود را شكافته» زيرا نتوانسته است براي بيش از 200 هزار و يا حداكثر 300 هزار تن نفت مشتري جلب نمايد.
آموزگار مطالب بيشتري گفته بود ولي خانم هرتز بيش از اين به خاطر نمي آورد. وي گفت چندين بار مي خواست به ساير ميهمانان ملحق شود، ولي آموزگار وي را نگهداشته و اظهار داشته كه مطالبش تمام نشده است. آموزگار تا حدي در مورد گرفتن ماليات توضيح داده است. ولي خانم هرتز نتوانسته مطلب را درك نمايد. نتيجه سخن آنكه وي گفت حدس مي زند ظرف يك سال و نيم آينده و احتمالاً زودتر، يك بحران مالي در ايران بروز خواهد كرد. وي به گونه اي صحبت مي كرد و قصد داشت مطالب خود را منتقل كند كه خانم هرتز آن مكالمه را مانند «جريان آبي از يك سوراخ در سد» توصيف نمود. البته بايد افزود كه مكالمه صددرصد خودجوش نبوده است، زيرا خانم هرتز دوست دارد در مورد ملاحظات حرفه اي مردم سؤالاتي بكند و قبلاً نيز به هنگام صرف نهار مسائل متعددي در مورد امور اقتصادي از آموزگار پرسيده بود. آموزگار احتمالاً تصور كرده است كه خانم هرتز فرد مطلعي دربارأ اين موضوع مي باشد. به مجرد اين كه آموزگار سخنان خود را در مواردي كه فوقاً گزارش شد به اتمام رساند، به اتفاق خانم آموزگار ميهماني را ترك كردند.
آموزگار، جمشيد - 23
خيلي محرمانه
صورت مذاكرات شركت كنندگان جمشيد آموزگار، وزير دارايي جان. آرميتاژ، رايزن سفارت
مكان و زمان: منزل ابونصر عضد،14 دسامبر 1968 - 23/9/74
موضوع: عبدالرضا انصاري، وزير كشور سابق
آموزگار مي گفت كه مشكلات انصاري از اكراه يا قصور او در عزل تعدادي از منصوبينش، منجمله چند مقام پايين تر از استاندار، كه نامشان در ليست اخراجي ها آمده بود، ناشي شده است. آموزگار اظهار مي كرد كه شاه از مجاري امنيتي خودش گزارشاتي مبني بر خطاهاي اداري تعدادي از اين مقامات دريافت كرده و عبدالرضا انصاري ، را نيز در جريان نارضايتي خودش از عدم شايستگي اين مقامات گذاشته بود. گويا انصاري تا مدت زيادي هنوز به كار آنان نپرداخته بود. آموزگار اشاره كرد كه در رساندن خبر اكراه انصاري در عزل اين مقامات به شاه، هويدا نقشي داشته است. تعدادي از منصوبين انصاري مشخصاً بد هستند، آموزگار (مثل ديگران) به استاندار كرمان، هوشنگ انصاري، كه دوست نزديك انصاري شناخته مي شود، اشاره و اظهار نظري نيز در مورد اديب محمدي، معاون پارلماني وزارتخانه كرد.
آموزگار شك داشت كه علت اصلي عزل انصاري انتصابات او (و اختلافاتش با خسرواني در زمينأ انتخابات) باشد. او مي گفت كه خليل طالقاني، مهدي پيراسته، (سفير ايران در بلژيك كه فعلاً در تهران به سر مي برد) و انصاري در منزل طالقاني جمع شده و به اين نتيجه رسيده بودند كه مسائلي در درون حكومت جريان دارد كه ممكن است به تغيير نخست وزير بي انجامد و در مورد چگونگي اقدامشان در اين قضيه به توافق رسيده بودند.
آموزگار بدون تأكيد خاصي از هر سه، به عنوان نامزد نخست وزيري نام برد. او فكر مي كرد كه اين گفتگوها مطمئناً به گوش هويدا رسيده و بدون شك عكس العمل او در اين مورد عامل مهمي در عزل انصاري عبدالرضا، بوده است. آموزگار آنچه را كه ما از مجاري ديگر شنيده ايم، يعني اين كه هنوز هيچ پستي براي انصاري در نظر گرفته نشده و اين گمان كه عدم حمايت از انصاري با گستردگي كنوني حملات دشمنانش عليه وي قوت گرفته است، را تأييد كرد. آموزگار نسبت به شرافت انصاري اظهار اطمينان كرد و گفت كه احتمال نمي دهد هيچ اتهام جدي به او بچسبد. خود وي چندبار از انصاري خواسته است كه اجازأ ملاقات با شاه را بگيرد و در مورد خودش با صراحت با وي صحبت كند. انصاري از زمان عزل، بيشتر اوقات خود را در رامسر گذرانده است. آموزگار نسبت به اينكه انصاري خواهد توانست خود را، حداقل در محدودأ سياسي، جمع وجور كند خوشبين است و عقيده دارد كه او از بسياري از اعضاي فعلي كابينه تواناتر است. آموزگار فكر مي كرد كه براي آمريكائيان تماس با انصاري در اين موقعيت بحراني مفيد نيست. من از وي خواستم سلام و بهترين درودهاي ما را به انصاري ابلاغ كند.
آموزگار، جمشيد - 24
خيلي محرمانه
صورت مذاكرات شركت كنندگان: جمشيد آموزگار، وزير دارايي جان ا. آرميتاژ، رايزن سفارت
مكان و زمان: محل اقامت ابونصر عضد، 14 دسامبر 1968 - 23/9/74
موضوع: وضعيت مالي ايران
آموزگار در يك بحث طولاني، مطالب قابل توجهي در مورد وضعيت اقتصاد ايران ايراد نمود. وي احساس مي كند كه وضعيت ذخاير خارجي ايران به شدت روبه وخامت مي گذارد و دولت نسبت به تعديل و به حداقل رساندن اثرات «اين بحران» هيچ چاره اي نينديشيده است. وي از اين گرايش ابراز تأسف نمود كه طرحهاي اقتصادي را بدون در نظر گرفتن منبع درآمدي براي هزينه هاي غير مترقبه و پيش بيني نشده اجرا مي كنند و سپس تمامي بار اين كار را بر اقداماتي به منظور كسب درآمدهاي نفتي بيشتر (كه خود وي مجبور است كسب كند) تحميل مي نمايند. وي تصور مي كند ايدأ نرخ رشد 10 تا 11 درصد چيزي به مثابأ آزمايشي براي دولت مي باشد. دولت نيز شاه را با چنين ايده اي تحت تأثير قرار داده است. وي متذكر شد كه در هر صورت مسئله اصلي بر سر دقت اندازه گيري رشد است و به ويژه عدم توانايي براي تعيين رقم مناسب معرف افزايش مصرف در روستاها كه دو سوم جمعيت را دارند. آموزگار،گفت وي و عاليخاني، وزير اقتصاد، به هنگام بحث دربارأ اين موضوع اختلافات متعددي با يكديگر دارند. آموزگار معتقد است كه بايد جريان پول داخلي به سمت بخش خصوصي و بخصوص سازمانهاي تحت مالكيت دولت نسبت به گذشته بيشتر كنترل شود و اعمال محدوديت بر واردات كالاهاي مصرفي يك نياز حتمي است. وي يادآوري نمود كه از رابطأ بين واردات اين كالاها و تلاش دولت براي حفظ سطح قيمت ها آگاه است، ولي فكر نمي كند روند اخير قابل حفظ باشد.
پاورقي