E-mail:shayanfar@kayhannews.ir

فقر در كابينه هويدا زندگينامه جمعي از رجال پهلوي - 6

دكتر آموزگار در ادامه گفت هنگامي كه از ايالات متحده درخواست كمك مي نماييم گفته مي شود ايران كشور ثروتمندي است. كمك هاي آمريكا به حد ناچيزي كاهش يافته است و بنابراين ايران بايد تجهيزات نظامي خود را خريداري نمايد. اين كار به برنامه هاي عمراني ايران آسيب وارد مي كند، اما بايد انجام شود. چنين اقدامي موازنه بودجه ما را مشكل مي كند، اما اميدواريم بتوانيم كمربندهاي خود را محكم تر بسته و با صرفه جويي بر هزينه هاي خود نظارت كلي بهتري اعمال نماييم. هزينه هاي غير ضروري مانند (خريد-م) ماشين هاي دولتي كاهش خواهند يافت.
دكتر آموزگار گفت اين مرحله اي است كه بانك صادرات و IBRD و شايد كلوپ وام دهندگان مي توانند كمك كنند. ايران از مساعدت هاي گذشته بانك صادرات تشكر مي نمايد. ايران گدايي نمي كند، پول را پس خواهيم داد. اما اگر قرار باشد ايران به صورت كشوري قوي و آزاد براي زندگي به سبك غربي درآيد، ده سال آينده سرنوشت ساز خواهد بود.
آقاي ليندر اظهار داشت نگرانيها و خوش بيني هايي دارد. مسئله بزرگ اين است كه كارهاي زيادي در يك زمان در حال انجام هستند، چگونه مي توان آنها را از نظر مالي تأمين نمود. مسائلي نيز در زمينه نفت وجود دارند كه بعضي تصنعي و بعضي مخاطره آميز مي باشند. حوزه هاي نفتي جديد بسيار بزرگي نظير ايران در ليبي و الجزاير وجود دارند. آيا با اين وجود مي توان قيمت ها را حفظ كرد؟ بنابراين، اين هزينه هاي دفاعي جديد هستند كه بر موزانه پرداختهاي ايران باري را تحميل مي كنند.
آقاي ليندر گفت بانك (صادرات و واردات- م) اميدوار است بتواند همچنان مفيد واقع شود و شايد بيش از آنچه كه در گذشته انجام داده است، عمل نمايد. اما در مورد آنچه كه بانك مي تواند انجام دهد محدوديتي وجود دارد. علاوه بر اين، هدف اصلي بانك پيشبرد تجارت ايالات متحده مي باشد. لذا تعهدات آن در قبال هر منطقه اي بايد محدود باشد. با اين حال، به طور كلي مي تواند همچنان براي ايران مفيد واقع شود.
دكتر آموزگار گفت كه ايرانيان در مورد مسئله بحث مي كنند كه آيا با سرعت بيش از حدي به جلو مي روند؟ لازم است نسبت به يك طرح توافق داشت. اين احتمال وجود دارد كه لازم شود بعضي از پروژه ها نظير خانه سازي كاهش يابد.
در مورد آنچه به نفت مربوط مي شود، وزير شنيده بود كه ذخاير ليبي ممكن است آن قدرها هم بزرگ نباشند. علاوه بر اين دولت ليبي درباره افزايش قيمت نفت در چهارچوب اوپك مشغول مذاكره است.
خوشبختانه با كمك ليبياييها مي توان سطح قيمت ها را حفظ نمود. در عين حال مصرف در حال افزايش است. علاوه بر اينها، ايران به زودي گاز صادر مي نمايد و پروژه خط لولأ (انتقال گاز-م) به شوروي ظرف چهار سال هزينأ خود را درمي آورد.
نكته مهمي كه دكتر آموزگار بر آن تأكيد نمود، ثبات سياسي مي باشد. ايران در زمرأ كشورهاي غربي محسوب مي شود و از طريق وابسته كردن اتحاد جماهيرشوروي به گاز ايران در حقيقت به غرب خدمت مي كند. روسها قبل از شيطنت نسبت به ايران دو بار فكر خواهند كرد.
در مورد پروژأ كارخانه ذوب آهن، دكتر آموزگار گفت هزينأ ارزي چنداني نخواهد داشت، البته به استثناي اينكه بهاي آن با كالاهايي پرداخت مي شود كه ممكن است با ارز نقدي مبادله شوند. در اكثر قراردادهاي تهاتري تجاري با ايران، طرف ديگر قرارداد كالاهايي دريافت مي كند كه به هر صورت معمولا با ارز نقدي به فروش نمي رسند. كالاهايي نظير تنباكوي ارزان، چاي نامرغوب و غيره.
دكتر آموزگار در هنگام نتيجه گيري گفت ايران اشتباهاتي مرتكب مي شود، ولي از آنها درس مي گيرد. كمال مطلق، غيرممكن است، اما ما حداكثر تلاش خود را خواهيم كرد و از اين مهم تر روحيه اي كه از ابتدا شروع كنيم، داريم بيش از حد عجله نخواهيم كرد و نفت خود را واگذار نخواهيم نمود. ما بايستي در وهلأ اول منابع خودمان استفاده كنيم و سپس خواستار كمك هاي خارجي شويم. ما در حال ارزيابي مجدد طرح ها، چه نظامي و چه اقتصادي و منابع، خود هستيم. ما براي پوشاندن كمبودهاي موجود در منابعي كه براي اجراي طرح ها ضروري هستند، خواستار مساعدت خارجي خواهيم شد.
بخش اقتصادي: تي.ال.اليوت
با موافقت و تصديق: آقاي ولك، آقاي هارلان
آموزگار، جمشيد-41
از: سفير
29 ژانويه 1966- 9/11/44
اگر دستورالعمل هايي كه به تازگي دريافت كرده ايم به حل معضلات مربوطه به برنامه PL-480 (برنامه كمكي آمريكا در فروش غله به كشورهاي خارجي) كمك كند، آنگاه نيازي نخواهد بود كه مطالبي را از آقاي آموزگار با تلگراف دريافت كرده ايم، براي شما ارسال داريم. من ميل دارم تمام اين موضوعات را به شكلي توسط پست هوايي برايتان بفرستم.
حق با شماست كه نسبت به طرفداري آموزگار از آمريكا ترديد داشته بايد. بنده هم كه سابقاً او را طرفدار آمريكا مي دانستم، اشتباه مي كردم. من به خوبي در جريان هستم كه وي عامل و باعث اصلي حذف واژأ آمريكا از نام سازمان دانشجويان بازگشته از خارج بود و هم او بود كه شاه را نسبت به مسائل واهي نظير طرح شعار «ايران در چنگ ماست» و مسائل ديگري از اين قبيل تحريك نموده است.
اما اين قرائن بيشتر از جاه طلبي هاي سياست آمريكا در خاورميانه حكايت دارند. اين مطلب را به من به كرات با دانشجويان AUB كه انتقادات به مراتب حادتري نسبت به مسائلي از قبيل فلسطين از ما نموده اند گوشزد ساخته ام. با اين حال آموزگار سالهاي زيادي را در آمريكا گذرانده (همينطور براي سازمان مساعدتهاي آمريكا كار كرده است) كه اين امر خواه ناخواه بر روند فكري وي تأثيراتي بر جاي گذاشته است كه به عقيده من دراز مدت جنبه مثبت خواهد داشت نه جنبه منفي.
ظن من اين است كه اين كينه ضد «آموزگار»ي كه شما به دل گرفته ايد تا حدي معلول شستشوي مغزي مي باشد كه مهدي سميعي و همدستان او به شما القاء كرده اند. طبعاً او و آموزگار رقيب يكديگرند و مسير ترقي وپيشرفت اين دو نيز هرازگاه با هم تصادم و تلاقي هايي مي يابند. سميعي هم به همان شگردهايي متوسل مي شود كه آموزگار معمولاً براي سوءاستفاده از نارسايي كار آمريكائيان بدان ها تمسك مي جويد. او نيز هر چند وقت يك بار شاه را تحريك مي كند كه مورد اعمال محدوديت بر ميزان سرمايه گذاري سرمايه اي، به هيچ وجه از كوچكترين اقدامات وي نبوده است. اما به نظر من او هم مانند آموزگار اساساً يكي از منابعي مي باشد كه ما روي آن حساب مي كنيم.
تاريخ: 29 ژانويه 1966-9/11/44
خيلي محرمانه
از: بخش اقتصادي، رابرت اچ، هارلان
به: سفير
موضوع: تلگرام شما در مورد گفت وگوهايتان با آموزگار
مي دانم كه چنين برخوردي با طرح سفيركبير گستاخي است، اما بدلايل زير ما فكر مي كنيم كه منافع زيادي در اين امر باشد كه طرح شما به تلگرامي درباره معامله كارخانه ذوب آهن و يك تلگرام هوايي در مورد كمك هاي فروش غله به كشورهاي خارجي تقسيم شود و اطلاعات ديگري كه از آموزگار دريافت شده همراه با موضوعاتي كه از منابع ديگر به دست آورده ايم، گزارش شود. ضمايم، شامل پيشنهادات ما درباره طرح تلگرام و تلگرام هوايي موردنظر مي باشد. دلايل ما اينهاست:
1- كمك هاي فروش غله به كشورهاي خارجي: در حال حاضر ما دستورالعمل هايي درباره طرح 3 ساله كمك هاي فروش غله به كشورهاي خارجي دريافت كرده ايم.
2- آنچه كه ما از آموزگار مي دانيم اين است كه او طرفدار آمريكا نيست (تازه ترين بررسي ما را از زندگينامه وي كه ضميمه است مطالعه كنيد.) من اولين بار كه او را به دليل اشتهار به طرفدار آمريكا بودن، ملاقات كردم، از برخوردهاي ترشرويانه اش درباره عدم كارآيي ايالات متحده شگفت زده شدم، اما بايگاني غني زندگينامه ها در سفارتخانه، وجود ديدگاههاي كاملاً انتقادي و ناساز را در او، طي 4-3 ساله اخيرا تأييد كرد. او بشدت «طرفدار آموزگار» (طرفدار آمريكا-م) است و شنيده ايم در صورتي كه فكر كند حمله به ما به نفع شخص وي تمام مي شود، در انجام آن - در درون دولت- كوچكترين ترديدي نخواهد كرد.
3- هدف بيشتر مطالبي كه آموزگار مي گويد ظاهراً تكذيب نظريات انتقادآميز از شخص وي است كه احتمالاً مي داند، از مقامات ديگر شنيده ايم. براي مثال، بانك مركزي به كمك صندوق بين المللي پول، بانك انگلستان و فدرال رزرو، پيش نويس لايحه جديدي در مورد اصلاح عمليات استقراض داخلي ارائه كرده است. گويا آموزگار به اين دليل كه جرئت نمي كند اقدامي بر عليه منافع مرسوم و مسلم پنداشته شده وزارتخانه اش (كه از قوانين فعلي تغذيه مي كند) به عمل آورد، چندماه است اين پيش نويس را مسكوت گذاشته است. بدين ترتيب به نظر مي رسد انتقادات از او اقدامات دولت در مورد استقراض داخلي در لحظه كنوني، يك ركن اساسي دارد كه عبارت از توجيه اعمال خودش مي باشد. ضمناً آموزگار يك لايحه مربوط به مدرنيزه كردن عمليات بانكي را هم مسكوت گذاشته (ظاهراً به اين دليل كه نمي خواهد قدرت به طور مساوي بين وي و رئيس بانك مركزي تقسيم شود و لايحه جديد چنين امري را مطرح مي كند) و در مورد اصلاح امور مالياتي نيز هيچ اقدامي نكرده است و در نتيجه، اين امور همچنان در اختيار مقامات رشوه بگيري است كه سالها زير دست او كار كرده اند.
4- دونكته درباره «جنون صنعتي شدن»:
الف- آمار و ارقام آموزگار غلط است. سپرده ها و وديعه هاي مدت دار بخش خصوصي دربانك هاي ايران مجموعا بالغ بر 550 ميليون دلار است. بنابر اين نقطه نظرات وي در مورد قدرت استقراض دولت چندان معقول نيست.
ب- در روزهاي اخير ما اطلاعات زيادي درباره طرح متنوع ساخت لوله در ايران كسب كرده ايم. منجمله بنياد پهلوي ظاهراً دارد درگير اين پروژه مي شود. «تام استيو» تحقيقات بيشتري كرده است، ما ميل داريم آنچه را كه آموزگار در تلگرام هوايي راجع به اين موضوع، به شما گفته است مورد استفاده قرار دهيم.
5- در مورد «توهمات مالي» يك تلگرام هوايي فرستاديم كه ضميمه است براي اين كه موضوع همواره مدنظرمان باشد، مانده ايم كه آيا از بخشي از اطلاعاتي كه آموزگار به شما داده است در تلگرام بعدي استفاده كنيم يا در گزارش اقتصادي دو هفته يك بارمان.
بالاخره، شما احتمالا به اظهارنظر ضميمه شده در مورد تلگرام ذوب آهن داير بر اينكه ممكن است اظهارنظرهاي آموزگار انعكاس حسادت او نسبت به عاليخاني باشد كه توانسته معامله ذوب آهن با روس ها را به انجام برساند، تمايل داريد. عاليخاتي شايد رقيب بالقوه عمده آموزگار در كابينه براي كسب مقام نخست وزيري درفرصت بعدي باشد.
بخش اقتصادي: تي.ال.اليوت/ آر.اچ.هارلان
آموزگار، جمشيد -51
تاريخ: 1 فوريه 1966-21/11/44
خيلي محرمانه
از سفارت آمريكا، تهران 625-A
به: وزارت امور خارجه، واشنگتن
موضوع: نقطه نظرات وزير دارايي ايران درباره اوضاع مالي فعلي ايران
جمشيد آموزگار، وزير دارايي، در 28 ژانويه، تقريبا به طور مفصل درباره وضعيت مالي ايران صحبت كرد.
آموزگار با نظر من در مورد اين كه تمايل فعلي شاه و دولت وي بر اين است كه به تمام معني از شر گزارشات متملقانه در مورد نامحدودبودن عملي ذخاير ايران آسوده شود، موافقت نمود. آموزگار يادآورشد كه درآمدهاي سال 1965 از محل كنسرسيوم نفتي كمتر از 450 ميليون دلاري بود كه دولت ايران حدس مي زد و فقط به 215 ميليون دلار رسيد (بند اول گزارش 504) زيرا افزايش توليد درسال گذشته به جاي رقم رويايي 21 تا 17 درصد فقط 9 درصد رسيد. علي رغم اين حقيقت، بودجه سال آينده ايران براساس يك درآمد 600 ميليون دلاري از نفت تهيه شده است. آموزگار خاطر نشان نمود كه حتي 10درصد افزايش درآمدها نسبت به سال گذشته، تنها مبلغ 560 ميليون دلار به همراه خواهدداشت، ولي كسي گوش نمي دهد.
آموزگارهمچنين به صورت كاملا محرمانه اي گفت كه وي حتي به اندازه كافي پول ندارد تا عيدي نوروز كارمندان دولت را در ماه مارس بپردازد. وي يادآور شد كه دولت هويدا به عنوان يك اقدام سياسي از طريق كاهش بهاي نان، نفت وغيره هزينه هاي زندگي را كاهش داده است. اما تأثير كلي آن برابر است با از دست رفتن 8 ميليون دلار از درآمدهاي دولت. در عين حال آموزگار با يك اقدام غير منتظره از طريق اعمال ماليات هاي مستقيم، درآمد دولت را تا 20 ميليون دلار افزايش داد و اين عمل سبب شد تا شاه، آموزگار را به عنوان بهترين وزير دارايي كه تا به حال داشته است، مورد تمجيد قرار دهد.
من به آموزگار اطمينان دادم كه ما در تلاشهايش براي ممانعت از مخارج بسيار گسترده در ايران، بخصوص در زمينه هاي نظامي، همراه هستيم. وي نسبت به مسئله آگاهي داشت و در مورد آن سپاسگزاري نمود.
آموزگار همچنين گفت فشاري كه وي به عنوان وزير دارايي احساس مي كند، آن قدر غير قابل تحمل است كه چندين بار استعفاي خود را تقديم كرده است. من گفتم هم وي و هم شركت هاي نفتي معمولاً بار را به دوش مي كشند.
اظهار نظر: اگر آموزگار واقعاً به نيروهايي در دولت پيوسته باشد كه اصرار مي كنند تا دولت كمربندها را محكم ببندد، يك تحول خشنود كننده مي باشد و اميد به داشتن سال مالي خوبي در سال آينده را افزايش مي دهد. از طرف ديگر آموزگار ممكن است مطلع باشد كه ما انتقادات مربوط به سياست هاي وي و روش اداره وزارت دارايي را از منابع ديگر (در وهله نخست بانك مركزي) شنيده ايم و ممكن است بيان چنين نظرياتي براي من تا حدي براي مقابله با چنين انتقاداتي باشد. تلگرام مرجع زمينه هايي در مورد نگرانيهاي خاصي كه توسط آموزگار مطرح شده است را فراهم مي نمايد.
آرمين اچ . ماير
سفير آمريكا
آموزگار، جمشيد -61
تاريخ: 3 فوريه 6691- 14/11/44
خيلي محرمانه
از: بخش اقتصادي، رابرت اچ. هارلان
يادداشت جهت بايگاني
موضوع: تغييرات مجدد كاركنان در وزارت داراي در مورد 480 - زس (كمك هاي فروش غله به كشورهاي خارجي) - نارضايتي از آموزگار
آقاي احمد علي رجايي كه اخيراً در وزارت دارايي عهده دار مشاغل گوناگوني از جمله امور 480 - PL شده است، امروز صبح به من تلفن زد. اين گفتگو بسيار غيرعادي بود.
آقاي رجايي از عدم پاسخگويي سريع به تعيين وقت ملاقاتمان براي بحث پيرامون برنامه سه ساله جديد 480 -زس عذرخواهي نمود، ولي گفت كه وزير وي را به دنبال كارهاي ديگري فرستاده بود و در هر صورت ديروز را در وزارت خارجه گذرانده و انتظار داشته است تا تأييد هيئت وزيران را در خصوص انتقال وي به آن وزارتخانه بگيرد.
رجايي چنين ادامه داد كه فكر مي كند كنار آمدن با رئيس جديدش غيرممكن باشد و به نظر مي رسد كه وي بيشتر متخصصي در زمينه امور بهداشتي باشد تا هر چيزديگري او اضافه نمود فكر نمي كند در اين لحظه وزير در دفترش حضور داشته باشد (او اين پاسخ را در جواب به سؤال من در خصوص اين كه درخواستم براي ديدار وي فعلا در چه مرحله اي قراردارد، ارائه نمود) و گفت كه اين امر به طور مكرر اتفاق مي افتد. چون آموزگار عملا هيچ معاوني ندارد، تلاش مي نمايد كه همه امور را شخصا اداره نمايد و هر روز تعهدات زيادي مي نمايد كه فرداي آن روز همه را از خاطر مي برد. در هر صورت رجايي تصور مي كرد كه بهترين رويه براي ما ادامه برنامه حل و فصل امور به صورت مستقيم با خود وزير مي باشد، چون هيچ شخص ديگري در وزارتخانه نيست كه در خصوص مسائل مربوط به 480- زس ما اقدام نمايد و في الواقع هيچ فرد مطلع ديگري نيز وجود ندارد.
رجايي گفت كه وي از آخرين روز حضورش در محل كار استفاده مي نمايد تا مطمئن شود پرونده اي كامل در خصوص موضوع 480- زس كه منعكس كننده وضعيت فعلي وقايع است وجود دارد. تا هر كس كه در جاي وي قرارگيرد، بتواند فوراً ميزان پيشرفت امور را متوجه گردد. او گفت آقاي راهداري را كه سرپرست غفاري در گروه غله است به طور كامل توجيه نموده و اين شخص احتمالا دومين فرد در هرم قدرت است. به هر تقدير وي اصلا انگليسي نمي داند. رجايي گفت نمي داند كه وي در وزارت امور خارجه چه شغلي را خواهد داشت، ولي با ما در تماس خواهد بود و مقام جديد و شماره تلفن خود را به اطلاع من خواهد رسانيد.
اظهارنظر: ظاهراً رجايي از دفتر كارش به من تلفن مي كرد و من تا حدودي از لحن صحبت وي متعجب شدم. من فكر مي كنم كه ممكن است موضوع ناراحت كننده اي در ميان بوده باشد، چون تجربه ما در مدت 3الي 4هفته گذشته مبين اين است كه رجايي زياد حرف مي زند ولي در عمل بسيار ضعيف است. بسيار تعجب آور بود كه مشاهده نموديم فقط چند روز قبل آموزگار تنها تغييرات پرسنلي را در انتصاب رجايي، اين مرد جوان باهوش، براي مساعدت و ياري به خودش به عمل آورد كه بسيار جالب توجه به نظر مي آمد. ترك خدمت رجايي ما را براي جمع و جور كردن مسائل مربوط به
840-زس در وضعيتي مشابه وضعيت حدود چند ماه پيش قرار مي دهد. متخصصين مسائل 840- زس در وزارت دارايي يعني مهر، نجم آبادي و به نظر مي رسد كه اكنون رجايي، به سرعت از كارشان كناره گرفتند.
پاورقي