فراتر از بحران بحرانهشداري هشداري گرفتگي آسمان ايران از غبار بين النهرين - بخش پاياني

گاليا توانگر
كشور ما در منطقه اي قرار گرفته كه از مستعدترين مناطق دنيا جهت بروز فرسايش بادي است. بيابان هاي موجود در عربستان، عراق، ايران و ساير كشورهاي منطقه از مثال هاي بارز وقوع اين پديده هستند. بنابراين با وجود اكوسيستمي شكننده و فرسايش بادي شديد در منطقه كوچكترين بي توجهي مديريتي مي تواند به پيامدهاي ناگوار و اغلب غيرقابل جبران بيانجامد.
متأسفانه انسان ها كه عامل تشديدكننده تخريب به شمار مي روند اكثراً با در نظرگرفتن فوايد مقطعي و سودجويي هاي شخصي، گروهي يا كشوري خاص در اين ميان بسيار تأثيرگذار و گاه مخرب تر از هر عامل ديگري به شمار مي آيند. از بين بردن مراتع و جنگل ها، عدم توجه به مسائل آبخيزداري، عدم حفاظت خاك و آبخوانداري، بي توجهي به حفظ و احياء پوشش گياهي، سدسازي بدون توجه به شرايط پايداري اكوسيستم ها و بي ثباتي سياست هاي مديران در امر حفظ محيط زيست همه از عوامل ايجادكننده يا تشديدكننده فرسايش خاك هستند كه به دست بشر ناآگاه و گاه خودخواه رقم مي خورند.
پديده گردوغبار را كه چند سال است زندگي روزانه مردم جنوب، غرب و امروز سراسر كشور از جمله پايتخت را مختل كرده مي توان تركيبي از مسائل مرتبط با فرسايش بادي و پديده هاي اقليمي دانست. فرسايش بادي موجب جدا شدن ذرات حساس خاك و انتقال آن به فاصله اي مي شود كه اين فاصله انتقال به ميزان رطوبت خاك بستگي دارد. هرچه خاك خشك تر و پوشش گياهي كمتر، شاخص هاي فرسايش بادي بيشتر خواهد بود. باد كه عامل اصلي انتقال يا ايجاد فرسايش خاك است، در اين ميان نقش اساسي دارد، بادهايي كه با سرعت كم نزديك به سطح خاك وزيدن مي گيرند، مي توانند ذرات بيشتري را جابه جا كنند، لذا تعيين سرعت و جهت بادهاي غالب در يك منطقه به همراه تعيين منشأ فرسايش از اساسي ترين گام هاي مؤثر در مبارزه با گردوغبار ناشي از فرسايش بادي و بيابانزايي هستند.
منشأ گردوغبار كجاست؟
پيرامون منشأ گردوغبار شديدي كه اين روزها عرصه را به مردم ما تنگ كرده و بدون شك ضررهاي بسياري را در كوتاه مدت و درازمدت بر همه اركان اقتصادي و انساني كشور به جاي خواهد گذاشت، فرضيه هاي علمي متفاوتي مطرح است.
دكتر حسن روحي پور، عضو مؤسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع كشور بخش بيابان پيرامون چگونگي تعيين منشأ اين قبيل رسوبات ضمن تأكيد بر كار تحقيقي منسجم تر توضيح مي دهد: «يك شيوه اين است كه از عكس هاي ماهواره اي استفاده كرده و با تاباندن اشعه به ذرات گردوغبار و تحليل انعكاس آن به چگالي ذرات پي ببريم. وقتي وزن مخصوص ذرات كم باشد در ارتفاع بيشتري از سطح زمين حركت كرده و مسافت بيشتري را طي مي كنند. شيوه ديگر استفاده از اشعه راديواكتيو و مينرالوژي است. بايد از طريق بررسي ميداني نمونه هاي رسوبي از سه منشأ احتمالي هورالعظيم، ربع الخالي و رسوبات بيابان هاي ايران تهيه كرده و سپس در آزمايشگاه به بررسي مينرالوژي و كاني شناسي هر سه پرداخته و نمونه گردوغبار فعلي را با نمونه هاي گرفته شده از سه منشأ احتمالي و نقشه هاي زمين شناسي هر منطقه تطابق دهيم. در اين بررسي مشخص مي شود كه گردوغبارها از كجا آمده اند؟ سپس مي توان براي مهار فرسايش در منطقه بحران راهكارهايي را ارائه داد.»
وي به برخي شيوه هاي مهار فرسايش خاك كه در داخل كشور نيز به صورت آزمايشي اجرا شده و جواب داده اشاره كرده و مي گويد:
«روش استفاده از بادشكن غيرزنده اين گونه است كه باقي مانده گياهاني چون «ني» را به صورت عمودي به ارتفاع 20 سانتي متر زيرخاك و يك متر بالاي خاك طوري قرار مي دهيم كه جلوي باد گرفته شود و در فاصله افقي بين بادشكن ها گياه مي كاريم كه ريشه هايشان حفظ خاك كنند.
ژئوتكتاي شيوه مقرون به صرفه ديگري است كه از لحاظ هزينه با شيوه مالچ پاشي(ماده اي با منشأ نفتي شبيه قير كه بر روي خاك مي پاشند تا موجب چسبندگي ذرات آن شود) مطابقت دارد و در عين حال هيچ گونه عوارض زيست محيطي نمي دهد. زمين را با پوشش گوني مانند كه فاصله بين چشمه هاي تاروپود آن درشت است، مي پوشانند و در بين چشمه هاي تاروپود گياه مي كارند. ما اين شيوه را براي جلوگيري از فرسايش آبي در شيب ها اجرا كرده ايم و نتيجه مطلوبي حاصل شده است. ضمناً لازم است در اطراف مزارع و يا پيرامون بزرگراه هاي شهري گياهاني بكاريم تا خاك چسبندگي اش حفظ شود.»
گام هاي جدي براي بيابان زدايي
فرسايش بادي يكي از فرآيندهاي طبيعي است كه با وزش بادها در سطح كره خاكي آغاز و تا جهان پابرجاست وجود خواهد داشت. مسئله اي كه امروزه با آن روبرو هستيم، آن است كه در بخش قابل توجهي از سرزمين هاي مستعد فرسايش، با دخالت هاي آگاهانه و يا ناآگاهانه انسان بر شدت و سرعت آن افزوده شده است. اين روند يعني اثرگذاري انسان در محيط زيست سبب سرعت فرآيند فرسايش گرديده و معضلات عديده اي را ايجاد كرده است. فرسايش بادي و ايجاد گردوغبار هنگامي به وقوع مي پيوندد كه سرعت باد بيش از سرعت آستانه لازم براي به حركت درآوردن ذرات خاك سطحي شود.
دكتر حميد رضا عظيم زاده دكتراي فيزيك و فرسايش خاك، عضو هيئت علمي دانشكده منابع طبيعي و كويرشناسي يزد، رئيس پژوهشكده مناطق خشك و بياباني با بيان اين كه فرسايش بادي و گردوغبار خسارت هاي زيادي را وارد مي كند، به برخي موارد ناشي از خسارت ها اشاره كرده و مي گويد:
«تلفات انساني و بيماري هاي ناشي از آن، خسارت هاي بخش كشاورزي شامل افزايش هزينه هاي توليد و كاهش درآمد، تصادفات جاده اي، خسارت هاي وارد به تأسيسات زيربنايي مانند خطوط انتقال نفت، برق، تلفن، خطوط ريلي و...، خسارت هاي ناشي از هزينه هاي نگه داشت وسايل و ادوات الكتريكي، الكترونيكي و مكانيكي در منازل مسكوني و كارخانجات صنعتي، اضافه هزينه هاي نظافت و تميز كردن منازل، خيابان ها وجاده هاي شهري از رسوبات بادي و ده ها مورد ديگر از موارد ضررهاي ناشي از فرسايش بادي در كشور هستند.»
وي در ادامه مي گويد: «بيابان ها به دو دسته كلي تقسيم مي شوند:
بيابان هاي طبيعي و بيابان هاي انسان زاد. در فرهنگ ايران زمين بيابان كلمه آشنايي است كه به مناطق خشك و بي آب و علف اطلاق مي شود و از تركيب سه كلمه بي، آب، آن (به معني آنجا) شكل گرفته است. لغت بيابان در پارسي كهن به نام وياپان (vyapan) و در فرهنگ عرب، صحرا (Sahara) و در فرهنگ انگليسي به نام دزرت (Desert) شناخته مي شود.»
بيابان هاي طبيعي
بيابان هاي طبيعي به مناطقي قلمداد مي شود كه در ساده ترين تعريف اقليمي از آن شامل نواحي است كه داراي بارندگي كمتر از 250 ميليمتر است. خشكي از مهمترين ويژگي هاي اين مناطق است كه نه تنها بر تنوع گياهي و حيواني بلكه بر نحوه زندگي انسان در اين مناطق تأثير عمده داشته است.
اما بيابان هاي انسانزاد با فعاليت هاي انسان و عمدتا در حاشيه بيابان هاي طبيعي و تحت عنوان بيابانزايي ايجاد مي شود. بيابان زايي با خشكي آشكار مي شود، با فعاليت هاي انساني و فشار فزونتر از پتانسيل و تحمل اراضي حادث مي گردد. اين فرايند داراي مكانيسم طبيعي يا انسان زاد است كه نتيجه آن كاهش و تخريب غيرقابل بازگشت منابع گياهي و خاك اراضي است كه از زندگي جوامع انساني حمايت مي كند. بنابراين بايد عمده تلاش در جهت بيابان زدايي اين قبيل مناطق باشد.
دكتر عظيم زاده با استناد به آمار علمي مي گويد: «بررسي شدت و وسعت فرسايش بادي در ايران نشان مي دهد، بيش از 100 ميليون هكتار اراضي كشور تحت تأثير پديده بيابانزايي است كه از اين مساحت، 75 ميليون هكتار به فرسايش آبي، 20 ميليون هكتار متأثر از فرسايش بادي و 5 ميليون هكتار تحت تأثير ساير عوامل بيابانزايي است. كانون هاي بحراني فرسايش بادي در مجموع در 164 منطقه، 178 نقطه در محدوده جغرافيايي 82 شهرستان از 17 استان بياباني واقع شده كه در اين مناطق سبب بروز خسارت هاي عديده اقتصادي، زيست محيطي بر مراكز زيربنايي، اقتصادي، تأسيسات صنعتي، مسكوني، اراضي كشاورزي يا منابع زيستي مي شود.»
وي به عوامل برون مرزي رسوبات بادي اشاره كرده و مي گويد: «بخش قابل توجهي از ذرات غبار نيز از فراسوي مرزهاي كشور به ايران داخل مي شود. بايد اذعان داشت بادهاي غالب كشور عمدتا جنوب غرب و غرب است، به اين مفهوم كه از جنوب غرب و غرب به كشور مي وزد. از سوي ديگر محدوده هاي حساس و مستعد فرسايش بادي در جنوب خليج هميشه فارس در بخش وسيعي از عربستان، كويت و همچنين نوار عريضي كه بين النهرين در عراق را دربر مي گيرد، در مسير وزش بادهاي غالب قرار دارد. اين دو ويژگي پتانسيل لازم براي بروز فرسايش و انتقال گردو غبار و ذرات معلق را به كشور از مرزهاي جنوبي و غربي فراهم كرده است.
كاهش ميدان ديد يكي ديگر از شاخص هاي تعيين ميزان غبار ناكي هواست. هر چه غلظت غبار بيشتر باشد ميدان ديد انسان محدودتر مي گردد. به اين ترتيب طبقه بندي وجود دارد كه با استفاده از ميدان ديد مي توان شدت غبارناكي را تعيين كرد. در صورتي كه ميدان ديد از 11 كيلومتر كمتر شود هوا غبارناك است. در شرايطي كه اين مقدار از 1000 متر كمتر شود طوفان غبار اعلام مي شود و در صورتي كه ميدان ديد از 200 متر كمتر باشد طوفان شديد غبار گفته مي شود. بديهي است كاهش ميدان ديد تنها بايد ناشي از وجود ذرات معلق غبار در هوا باشد.
همان گونه كه مشخص است در محدوده بين النهرين در عراق بين 50 تا 70 درصد روزها وقوع طوفان غبار وجود دارد. لازمه انتقال اين غبار به كشور وجود جريان هاي هوايي و وزش باد مي باشد. در خاتمه بايد يادآور شوم طوفان هاي 120 روزه سيستان در بخش شرقي كشور نيز داراي ماهيتي جداگانه است.
كنوانسيون هاي بين المللي را پيگيري كنيم
دكتر سيدفخرالدين افضلي عضو هيات علمي بخش مديريت مناطق بياباني دانشگاه شيراز نيز معتقد است چنانچه منشأ فرسايش خارج از مرزها باشد باز هم بايد از وقوع حادثه درس هايي بگيريم و در داخل كشور براي احياي پوشش گياهي و بيابان زدايي قدم هاي موثري برداريم.
وي مي گويد: «بايد منصف بود وقتي از نابودي تالاب ها و ديگر اكوسيستم هاي طبيعي، احداث سدهاي بدون حساب و كتاب كه بعضا نتيجه اي جز ايجاد درياچه اي براي رسوب، خشك شدن رودخانه هاي پايين دست و آسيب به اكوسيستم طبيعي ندارد و منشأ اينها را كشور همسايه معرفي مي كنيم، بر مسائل مشابه در داخل كشور نيز بازبيني داشته و از مشكلات به وجود آمده در آنسوي مرزها به عنوان درس عبرتي كه فراروي ما قرار داده شده است در تصميم گيري هاي داخلي استفاده كنيم.»
وي ادامه داد: «شايد برخي از تصميم گيرندگان از سر دلسوزي بخواهند با صرف هزينه هاي زياد در بيرون از مرزها نسبت به چاره انديشي و حل مشكل اقدام كنند، ولي چندين نكته بسيار مهم در اين ميان وجود دارد. اولين مورد اين است كه كشورهاي منطقه عضو كنوانسيون هاي بين المللي هستند و بايد از طريق جوامع بين المللي با همكاري همه كشورها اقدامات اساسي صورت گيرد و در اين بين هر كشوري به سهم خود تعهداتي دارد. دوم اينكه بررسي كنيم كه هر اقدامي چند درصد از مشكلات را حل مي كند؟ يعني بر اساس مطالعات جامع محاسبه كنيم منشأ و دوام پديده تا چه حد است؟ سپس با استفاده از تجربيات جهاني و دخالت نخبگان علمي راهكارهايي را به اجرا بگذاريم.»
وي در تكميل صحبت هايش مي گويد: «به ترتيب اينگونه معضلات هر چند ممكن است در كوتاه مدت و در اثر تسريع عوامل مختلف انساني به وجود آمده باشند اما متاسفانه رفع آنها به زمان هاي طولاني و هزينه هاي بس سنگين نياز دارد كه در اين مورد نياز به مشاركت هاي بالاي منطقه اي نيز احساس مي شود.
نكته مهمي كه در اين ميان بايد اشاره شود مساله كلان تري است كه در ارتباط با تك تك شهروندان ايراني است و آن نكته اين است كه مساله حاد امروز نتيجه بي توجهي ديروزي ها به منابع طبيعي، محيط زيست و توسعه پايدار آن بوده است و هرگونه بي توجهي ما شهروندان به جنگل، مرتع، خاك و آب اين مملكت در هر رتبه از مسئوليت كه باشيم ممكن است عواقبي بسيار بدتر از آن چيزي داشته باشد كه الان شاهد آن هستيم.»
گزارش روز