تعطيلي به دليل آلودگي هوا؛فرصت گشت و گذار يا مقابله با بحران؟
گرفتگي آسمان ايران از غباربين النهرين - بخش نخست

گاليا توانگر
صبح هنگام با چشمان قرمز و عطسه هاي پي درپي از خواب برمي خيزي. انگار چيزي ته گلويت را چنگ انداخته و به شدت مي خارد. سردرد نيز آغاز سخت يك روز است كه گريبانگيرت شده و نمي گذارد از رختخواب جدا شوي. درست گفته اند كه عوارض هر جنگي تا سال ها بعد مخرب و پابرجاست. صدام ملعون وقتي هورالعظيم را خشك مي كرد و مسير رودخانه هاي عراق را به نفع نقشه هاي شوم جنگ طلبانه اش تغيير مي داد، همچون شيطان تاريكي ها بادهاي سياه فرسايشي را آزاد كرده و اقليم بين النهرين را براي دوره جديدي از تغييرات زمين شناسي دگرگون ساخت.
پديده حركت توده هاي غبار از نواحي مرزي به داخل كشورمان نيز به ابعاد وسيع آلودگي هوا در داخل دامن زده و دشواري لحظه هاي تنفس را دو چندان ساخته است. آيا هواي پاك ميراث به تاراج رفته نسل هاي آينده بشر خواهد بود كه با خودخواهي هاي قاتلان محيط زيست و تخريب كنندگان طبيعت به بهاي كمي حراج شده است؟
اغراق نيست كه در شرايط فعلي آلودگي هوا بگوييم اهالي پايتخت همچون ماهياني كه در يك تالاب لبريز آلودگي ها گير افتاده اند، به سختي نفس مي كشند. با عوامل آلوده كننده هواي تهران همچنان گريبانگير بوديم كه ذرات ريز معلق غبار نيز به مجموعه عوامل آلودگي افزوده شدند.
البته تنها دل آسمان تهران از غبار نواحي مرزي كشور خاكستري نشده، بلكه اغلب شهرهاي جنوبي و جنوب شرق نيز به شدت درگير اين مسئله بوده و هستند.
سهل انگاري در مسئله بيابان زدايي و بي توجهي به وضع نواحي جنوبي كشور كه هميشه با پديده غبار روبرو بوده اند، تنها زماني تعديل شدكه غبار به آسمان پايتخت رسيد.
سرانجام كميته اضطرار تشكيل و طبق سنوات گذشته اولين اقدام ضرب العجلي براي مهار بحران، تعطيلي چند روزه سازمان هاي دولتي و هشدار براي كاهش رفت و آمدهاي درون شهري بود. به راستي تا چه زماني مي توان با به كارگيري مسكن هاي اينچنيني از كارهاي اساسي شانه خالي كرد و مسئله مهم مهار آلودگي هوا را جدي نگرفت؟ اين در حالي است كه ده ها استاد خاكشناس ايراني طي سال ها تحقيق در مناطق مختلف كشور نسبت به مهار بيابان ها و عوامل مختلف فرسايش هشدار داده اند. ده ها طرح مكتوب پيرامون رفع آلودگي هوا نيز در آرشيو مراكز تحقيقات خاموش مانده اند.
رسوبات بين النهرين
اخبار تلويزيون اعلام مي كند كه تعطيلي هاي اخير گواه بحراني شدن شرايط هوا و نيز به منظور ماندن شهروندان در محيط هاي بسته و منازل است. جالب اين جاست كه تعطيلي ها تنها فرصتي شد كه مردم بي توجه به هشدارها در بازارها و فضاي باز رفت و آمد كرده و وقت خود را به اصطلاح به گونه اي سپري كنند! اين رفت وآمدها به حدي بود كه از مواقع تعطيلي عادي نيز بيشتر به نظر مي رسيد.
همان طور كه در خبرها آمده است منشأ اين هواي خاكستري و غبارآلود رسوبات بادي منطقه بين النهرين هستند.
دكتر حسن روحي پور استاد خاكشناس فرسايشي از استراليا و عضو مؤسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع كشور با اشاره به اين كه رسوبات بادي عمدتا به دو گروه ذرات درشت و ذرات ريز در اندازه گرد و غبار تقسيم مي شوند، مي گويد: «در عراق به علت جنگ هايي كه اتفاق افتاده، صدام مسير بسياري از رودخانه ها را تغيير داده است. در زمان جنگ عراق و ايران 4/3 از هورالعظيم كه در خاك عراق واقع شده و تالابي پر از ني و گياهان شورزي بود، به حالت خشك درآمد. زماني كه در استراليا تحصيل مي كردم يكي از دانشجويان عراقي به صورت گسترده پايان نامه اش را برپايه تحقيق درباره تغييرات اقليمي و تولد مناطق جديد فرسايشي در منطقه بين النهرين قرار داده بود. از سوي ديگر خشكسالي هاي پي در پي اخير در منطقه سبب شده
با قدرت باد ذرات ريز گرد و غبار از مناطق جديد فرسايشي به هوا برخاسته و كيلومترها طي مسير كنند.»
وي در ادامه مي گويد: «پيش از اين پديده گردو غبار را بيشتر در نواحي خوزستان شاهد بوديم. رسوبات بادي از منطقه ربع الخالي (صحراي عربستان) برخاسته، بر روي خليج فارس حركت مي كردند و با برخورد به سلسله جبال زاگرس از قدرت حركتي شان كاسته مي شد. به اين ترتيب از حركت گسترده شان به داخل كشور جلوگيري به عمل مي آمد.»
از اين استاد دانشگاه سوال مي كنم: «چرا هم اكنون شاهد حركت وسيع رسوبات بادي به مناطق داخلي كشور و حتي رسيدن آنها به پايتخت هستيم؟ آيا اتفاق جديدي رخ داده است؟»
وي پاسخ مي دهد: «اتفاق جديد تغييرات اقليمي بين النهرين توسط صدام است كه در حال حاضر بروز پيدا كرده است.
رسوبات از روي اندازه شان به چهار گروه: رس كمتر از 2هزارم ميلي متر، سيلت ولاي 2هزارم تا 2صدم، شن و ماسه 2صدم تا 2ميلي متر و سنگ ريزه 2ميلي متر به بالا تقسيم بندي مي شوند.
در حال حاضر رسوبات بادي مناطق جديد فرسايشي عمدتا از نوع رس بسيار ريزدانه با قدرت چسبندگي بالا هستند كه چون وزن كمي دارند قادرند هزاران كيلومتر طي مسير كرده و حتي فاصله بين قاره اي را طي كنند.»
روحي پور استاد خاكشناسي از استراليا مي گويد: «البته نيازمند كار كارشناسي هستيم تا دقيقا مشخص شود رسوبات اخير متعلق به كدام منطقه هستند؟ منطقه ربع الخالي عربستان، منطقه هورالعظيم عراق و نيز بيابان هاي داخلي كه همچنان برنامه هاي بيابان زدايي براي آنها با جديت پيگيري نشده سه منشا احتمالي اين رسوبات فرض شده اند. بنابراين اگر بگوييم همه تقصيرها به گردن تغييرات اقليم شناسي است نيز درست نيست. طي اين مدت همه به ظاهر كارشناسان در منابع خبري به اظهارنظرهاي پراكنده اي پرداختند ولي از گروه ما كه سال ها بر روي چنين پديده هايي در مناطق جنوبي كار كرده ايم نظرخواهي نشد. آيا وقت آن نرسيده از تخصص داخلي در مسئله بيابان زدايي و نيز مهارآلودگي هوا بهره ببريم؟»
ذرات سمي در گرد و غبار
ماهيت اين ذرات ريز چيست؟ اگر رسوبات از هورالعظيم و مناطق جديد فرسايشي در عراق برخاسته باشند حاوي ذرات سمي نيز هستند؟
احمدي، فوق تخصص بيماري هاي ريوي توضيح مي دهد: «عراق يك منطقه كاملا جنگي بوده است. هزاران نوع سلاح ميكروبي در زمان جنگ ايران و عراق در خاك هاي مرزي توسط صدام ملعون به آزمايش درآمدند. اين ذرات سمي تا صدها سال در دل خاك پابرجا مي مانند.
از آن جا كه خاكشناسان هشدار داده اند قدرت چسبندگي رس بالاست، بعيد نيست كه به همراه ذرات رس ملكول هاي ميكروبي نيز جابه جا شده باشند. الان چون كار آزمايشگاهي صورت نگرفته هيچ چيز مشخص نيست، ولي شهروندان بايد توصيه ها را جدي بگيرند.»
وي گله مندانه مي گويد: «همگي از تعطيلي چندروزه سازمان هاي دولتي خوشحال شديم و بي ملاحظه به خيابان و مراكز خريد هجوم آورديم. اين ذرات ريز حتي اگر ماهيت رسي داشته باشند، به دليل ريز بودن و قدرت چسبندگي فوق العاده شان به مژك هاي دستگاه تنفسي چسبيده و در كيسه هاي هوايي رسوب مي دهند. پديده اي كه زمينه ساز انواع مختلف بيماري هاي ريوي به ويژه سرطان ريه است.»
وي در ادامه مي گويد: «احتمال مي دهيم در دهه آينده شاهد موج وسيعي از سرطان هاي ريوي به ويژه در شرايط بحراني پايتخت باشيم.
شهروندان مطلقاً براي كارهاي غيرضروري از ساختمان محل سكونتشان خارج نشوند. استفاده از ماسك تأثير چنداني ندارد. ماسك هاي معمولي قادر به فيلتر كردن ذرات ريز رسي نيستند و ضمناً هر ماسك تنها براي ده تا بيست دقيقه كاربرد دارد چراكه به رطوبت دهان آغشته مي شود و كارآيي اش را ازدست مي دهد. تنها در محيط بيمارستاني قابل استفاده است كه آن هم هر بيست دقيقه بايد تعويض شود.»
مسكن ها بي تأثيرند، چاره انديشي كنيم
خاك هاي گذشته ويژگي خوبشان درشت دانه بودن آنها بود. بعد از 24 ساعت فروكش مي كردند، اما در منطقه عراق چه رخ داده كه ريزدانه هاي كمتر از 5/2 ميكرون به هوا برخاسته اند و همراه با باد سياه در بين النهرين مي تازند؟ هر احتمالي وجود دارد. آيا آزمايشات سلاح هاي مخرب هنوز هم ادامه دارد؟ اگر آثار افكار ابليس تاريكي ها صدام اين چنين است، آثار حضور نيروهاي بيگانه و آمريكايي ها در بين النهرين چه خواهد بود؟ دكتر حسن اصيليان، معاونت محيط زيست انساني توضيح مي دهد: «اگر ماهيت ذرات از نوع رسي شور باشد، به تنهايي فقط مي تواند براي بيماران آسمي ناراحتي تنفسي و قلبي ايجاد كند.
در درازمدت نيز با كاهش ظرفيت ريه براثر رسوب ذرات براي افراد سالم نيز مشكلاتي به وجود مي آورد.
چنانچه آلاينده هاي ديگر هم باشد مي توانند به اين ذرات بچسبند و وارد دستگاه تنفسي شوند. احتمال آلاينده هاي ميكروبي كمرنگ است كه با مطالعه بيشتر دقيقاً روشن خواهد شد.»
وي به تشكيل سريع كميته اضطرار در پايتخت اشاره كرده و مي گويد: «مردم بايد شرايط ايمني را كاملاً رعايت كنند. شيشه هاي اتومبيل را پايين نياورند، چون هواي درون خودرو به خودي خود آلوده است، اگر شيشه ها پايين باشند ذرات آلوده وارد فضاي داخلي ماشين شده و تجمع آلاينده ها دوچندان مي شود.
به جاي كولر آبي از پنكه استفاده كنند، چون كولر آبي هواي آلوده را به داخل فضاي ساختمان مي كشد.
از ترددهاي بيهوده در سطح شهر جداً خودداري كنند. اين تعطيلي ها فرصت گشت و گذار نيست، مقابله با بحران است.»
اصيليان اميدوار است حال كه مسئله به پايتخت كشيده شد روند اجرايي كردن برخي اقدامات مهاركننده رسوبات بادي، مسئله مهم بيابان زدايي و كاهش آلودگي هواي تهران با سرعت بيشتري پيگيري شود. وي در ادامه مي گويد: «چون منشأ اين گرد و غبار خارجي است، بايد كنوانسيون بيابان زدايي را كه پيشنهاد داده ايم ازطريق وزارت كشاورزي به عنوان اجراكننده و وزارت امور خارجه به عنوان پيگيركننده مسائل خارجي دنبال كنيم. هم در داخل و هم در نواحي مرزي و حتي در خاك كشورهاي ديگر بايد اقداماتي صورت گيرد.»
اصيليان به راهكار ضرب الاجلي مالچ پاشي (ماده اي سنگين و چسبنده شبيه قير با منشأ نفتي) بر روي خاك هاي سست اشاره كرده و از توسعه كمربند سبز در داخل كشور به عنوان راهكار ديگري ياد مي كند. توسعه مراكز اورژانسي و ارائه ماسك رايگان نيز از اقدامات ديگر است.
با اين حال به نظر مي رسد راهكارهاي كميته اضطرار بيشتر به مسكن هايي مي مانند كه تنها به صورت مقطعي از حجم بحران مي كاهند. به عنوان مثال مالچ پاشي خود در درازمدت به دليل منشأ نفتي كه دارد به عوارض زيست محيطي مي انجامد. حالا حقيقتاً زمان آن رسيده كه كميته استفاده از متخصصين داخلي تشكيل و به يك راهكار زيربنايي در مهار آلودگي هوا و اصل مهم بيابان زدايي دست پيدا كنيم.
گزارش