نقش بازارهاي بومي در رونق اقتصادي بررسي وضعيت بازارهاي هفتگي در ايران - بخش دوم

در هياهوي بازار كه غرق شويد اين احساس مي جوشد كه زندگي جريان دارد. آدم هاي مختلف با دارايي هاي متفاوت از لابه لاي بساط هاي جمعه بازار مي گذرند و هر يك توشه اي برمي دارند. فردا صبح نيز اين هياهو و رفت و آمد جاري است. در جمعه بازار اتفاقات جالبي رخ مي دهد. زنان سرپرست خانوار با جديت در تلاشند كه ماحصل ذوق و سليقه خود را عرضه كنند.
خانواده هايي را مي بيني كه به همراه فرزندانشان براي ديدن گوشه هايي از هويت و ميراث ايراني آمده اند تا با سليقه بومي انتخاب كرده و خريد كنند و اين گونه يك آخر هفته شاد و لبريز از حال و هواي اجدادي شان را رقم بزنند.
به نظر مي رسد پتانسيل جمعه بازارها چه از لحاظ اقتصادي و چه از لحاظ فرهنگي بسيار بالاست. اين كه چرا نتوانسته ايم تا به حال آنچنان كه انتظار مي رود شاهد رشد و شكوفايي شان باشيم؟ يك سؤال اساسي است كه مسئولان بايد به آن پاسخ مناسبي بدهند.
در بازار محلي بابل زنان تركمن با همان لباس سنتي و گويش خاص خودشان مشغول فروختن صنايع دستي و محصولات دست ساز خود هستند. دو پيرزن تركمن درحالي كه روسري هاي سفيد بزرگ به سر كرده اند و دنباله گيس هاي بافته شده شان كه به سفيدي برف است، از گوشه روسري بيرون خزيده درباره سوزن دوزي ها و پيراهن هايي كه در بساط شان دارند به مشتري ها توضيحاتي مي دهند. البته بازار اصلي تركمن ها در ساحل خزر و در زير آلاچيق هايي برپاست كه بيشتر تركمن ها در آن بازار به خريد و فروش انواع روسري هاي معروف خاص خودشان، لباس هاي محلي، كيف هاي سوزن دوزي و... مشغولند. اتفاقاً بازار پررونقي هم دارند. رنگ در بازار تركمن ها حرف اول را مي زند. هرجا كه سر برمي گرداني باغچه هاي پر از گلي مي بيني كه در طرح پارچه هاي تركمني چشم ها را خيره مي سازد.
روسري هاي تركمن از 7تا 24 هزار تومان فروخته مي شوند. حقيقتاً زندگي جريان دارد. آدم ها مي آيند و مي روند، ولي اين هويت اصيل ايراني هاست كه از نسلي به نسل ديگر انتقال پيدا مي كند و تحسين همگان حتي گردشگران خارجي را برمي انگيزد.
فعاليت زنان
در سايه امن بازارهاي محلي
در شمال كشور بازارهاي محلي پررونق ترين بازارهاي ايران محسوب مي شوند. در چهارشنبه بازار قائم شهر و دوشنبه بازار بابل اغلب روستائيان توليدات خاص خود را براي فروش عرضه مي كنند. بازار ماهي فروشان بابلسر نيز از بازارهاي معروف و قديمي است.
حسن خالقي از شيرگاه قائم شهر به بازار 2تا3 كيلومتري بابل اشاره كرده و مي گويد: «اين بازار محلي، بالاي دويست سال قدمت دارد. در اين بازار مسافران مي توانند چيزهاي ناب و بكري پيدا كنند كه در هيچ جاي ديگر نظيرش را سراغ نداريم. در اين بازارها علاوه بر صنايع دستي به ويژه صنايع دستي چوبي، انواع ميوه جات و سبزي هاي معطر و تازه منطقه، مرغ و خروس و بوقلمون و ترشي جات مختلف فروخته مي شود.»
وي گله مندانه مي گويد: «برخي از فروشندگان بعضي وقت ها اجناس لوكس به بازار مي آورند، ولي در قديم تماماً توليدات روستايي و محلي بوده است. اگر بازار به فروش اجناس لوكس اختصاص پيدا كند كه اصالت بازار محلي زير سؤال مي رود. لطافت و زيبايي بازار محلي به همان اجناس محلي اش است.»
ترشي سير و انواع لواشك و آلوجنگلي از سوغاتي هاي پرطرفدار بازارهاي محلي شمال كشور است. زنان سرپرست خانوار با اندك سرمايه خود ترشي هاي معطري درست كرده و براي فروش به بازار مي آورند. اين قبيل بازارها از امنيت خوبي براي فعاليت زنان برخوردارند. در بازار تركمن صحرا نيز انواع پارچه هاي رنگارنگ به اندازه يك پيراهن بلند زنانه برش خورده اند و به همراه روسري هاي همرنگ پارچه ها فروخته مي شوند.
خريد ارزان تر با صرف زمان كمتر
محمدجواد قره خاني، استاد اقتصاد دانشگاه گلستان با اشاره به اين كه علاوه بر جمعه بازار، هر روز هفته اين قبيل بازارها به يكي از شهرهاي استان اختصاص پيدا مي كند، مي گويد: «در قسمت هاي مختلف خراسان هم اين پديده ديده مي شود. اكثر خانواده ها باتوجه به ميزان درآمدشان سعي مي كنند خريدشان را از اين بازارها داشته باشند. در بازارهاي محلي چون جو رقابتي بين توليدكنندگان وجود دارد، فروشندگان معمولاً با قيمت ارزان تري اجناس خود را عرضه مي كنند. در اين قبيل بازارها همچون فروشگاه هاي زنجيره اي در يك مكان خاص به صورت مجموعه اي همه نوع كالا را در اختيار خريدارها قرار مي دهند. اين شيوه باعث مي شود خريداران براي يافتن اقلام موردنظرشان وقت كمتري صرف كنند. موردي كه در زندگي مدرن امروزي حائز اهميت است، چراكه همه چيز را از نوع ساندويچي و حاضر و آماده و سهل الوصول مي خواهيم.»
وي در ادامه مي گويد: «من در شهر گرگان ساكن هستم. اخيراً از خياباني رد مي شدم ديدم شهرداري پاركينگي را به چهارشنبه بازار گرگان اختصاص داده است. البته برخي فروشندگان به گرفتن هزينه جا از سوي شهرداري معترضند. به نظر مي رسد اگر شهرداري هزينه جا را كم كند، فروشندگان راضي تر باشند. نظارت مأموران شهرداري و كنترل قيمت بر چنين بازارهايي الزامي ست. ممكن است برخي از فروشندگان به بهانه جمعه بازار اجناس را كه دارند نه تنها ارزان نفروشند، بلكه گران تر از قيمت واقعي عرضه كنند كه اين موارد تخلف به اصالت و شرايط بازارهاي محلي در دراز مدت ضربه مي زند.ضمنا شهرداري مي تواند براي فروشندگاني كه از روستا مي آيند تسهيلات رفاهي فراهم كند .»
افزايش كيفيت كالا
با افزايش رقابت در توليد
دكتر حميد تابلي، اقتصاددان و عضو هيئت علمي دانشگاه رفسنجان افزايش رقابت سالم، حذف واسطه ها، اشتغال زايي، توزيع عادلانه ثروت، كاهش نرخ تورم، شناساندن فرهنگ بومي از طريق فروش صنايع دستي، افزايش كيفيت كالا از طريق افزايش رقابت پذيري كالا و كمك به رشد و توسعه اقتصادي را از محاسن رونق بازارهاي محلي در سراسر كشور دانسته و مي گويد:
«بايد تلاش كنيم با حذف واسطه ها سرمايه را به سمتي ببريم كه تسهيلات لازم به توليدكنندگان به ويژه در بخش صنايع دستي اختصاص پيدا كند. در مسائل اقتصادي كلان كشور بايد مدنظر داشته باشيم كه بالاخره يك روز ذخاير طبيعي روبه زوال مي روند و آن روز بايد جايگزيني مناسب براي درآمدهاي نفتي داشته باشيم، پس هرچه چاره انديشي كنيم و سرمايه ها را به سمت توليد ببريم به آينده اقتصادي ايران كمك كرده ايم.»
اين استاد دانشگاه در ادامه مي گويد: «در كنار احيا و تقويت بازارهاي محلي مي توان به احياي بازارهاي سنتي در سراسر كشور كه امروز متروكه مانده و تعطيل شده اند، اقدام كنيم. هزاران جوان جوياي كار در اقصي نقاط كشور مي توانند به سمت توليد و داد و ستد دراين بازارها هدايت شوند. اين قبيل بازارها مي تواند با جذب گردشگران ميليون ها دلار ارز وارد كشور كند. حفظ ساختارهاي معماري سنتي در بازارها نيز حائز اهميت است. اگر قرار است هويت ايراني را در دل بازارهايمان به بينندگان عرضه كنيم، پس به اصالت و واقعي بودن آن چه كه ارائه مي دهيم، دقت داشته باشيم. در جوار مغازه اي كه محصولات ايراني عرضه مي كند نبايد بساط و غرفه كارهاي وارداتي پهن كرد.»
نظارت فقط براي اخذ هزينه مكان!
در بازار محلي پايتخت به ازاي هر 2 متر جا 15 هزار تومان از سوي شهرداري مطالبه مي شود.
ليلا علي نژاد زن جواني است كه در جمعه بازار به فروش تي شرت و لباس هاي به اصطلاح مد روز مشغول است. به او مي گويم: «فكر نمي كنيد اگر هنري ياد بگيريد و كار دست را وارد بساطتان كنيد از لحاظ سود بهتر باشد؟
وي مي گويد: «آنقدر مشغله فكري دارم كه فكر نمي كنم شرايط يادگيري هنري را داشته باشم. از بازار اصلي جنس مي خرم و در جمعه بازار با سود كمي مي فروشم.»
وي كه اشك در چشمانش جمع شده به سختي بغض گلويش را فرو مي دهد و مي گويد: «روزي 40 هزار تومان عايدي ام است. 15 هزار تومان هزينه جا مي پردازم. 10 تومان هم هزينه آژانس مي شود. از اطراف تهران ساعت 6 صبح راه مي افتم تا در بازار جا بگيرم. كف درآمد تنها 20 هزار تومان باقي مي ماند. با اين 20 هزار تومان چه مي شود كرد؟»
وي مي گويد: «چرا شهرداري به صورت منسجم كلاس هاي هنري و آموزشي براي زنان سرپرست خانوار برگزار نمي كند؟ انسجام مأموران شهرداري فقط به گرفتن هزينه جا ختم نشود، بايد برنامه ريزي كنند و سازماندهي داشته باشند.
البته امنيت چنين مكان هايي تا حدود زيادي براي فعاليت زنان مناسب است، ولي بايد به فكر احياي چنين بازارهايي با برنامه هاي منسجم و كارآمد در همه مناطق تهران باشيم. تجربه نشان داده كه استقبال مردم هم خوب است.»
سليقه ايراني برازنده نسل جوان
در جمعه بازارهاي پايتخت كارهاي پاكستاني، هندي، چيني و ترك نيز به وفور به چشم مي خورند. تعداد بساط هايي كه به كارهاي سنتي اختصاص دارند خيلي كم تر است. در چند قدمي جمعه بازار مغازه اي است كه لباس هاي هندي مي فروشد. يك دست سوزن دوزي هندي به رنگ آبي لاجورد 40 هزار تومان به فروش مي رسد.
سارا زندي پور از مشتريان اين بازار مي گويد: «خيلي ها لباس هاي هندي و پاكستاني را بهتر از لباس هاي ايراني مي شناسند. علي رغم اين كه در سال هاي اخير براي استفاده طرح هاي سنتي بر روي لباس هاي ايراني كارهاي زيادي ارائه شده ولي همچنان توليدات محدود و فرهنگ سازي كم است. هنوز هم سليقه جوانان به سمت كارهاي ترك و چين، كارهايي با پارچه نامرغوب و تنها ظاهر زيبا تمايل دارد. اين سليقه ها را بايد عوض كرد و به سمت توليدات داخلي سوق داد. نسل آينده را متوجه خودكفايي هرچه بيشتر كنيم.»