دستان شفا بخشم آرزوست تجويز بي قاعده و قانون گياهان دارويي در عطاري ها- بخش دوم

گياهان دارويي به عنوان اولين وابتدايي ترين داروي درمان دردهاي انسان قدمتي به طول تاريخ بشريت دارد.
با پيدايش داروهاي شيميايي، رفته رفته نقش درماني گياهان به شيوه هاي سنتي درحاشيه امور درمان قرارگرفت، اما گياه درماني درسال هاي اخير در بسياري از كشورهاي جهان رونق دوباره يافته و با استناد به اين مهم كه عوارض آنان در مقايسه با داروهاي شيميايي بسياركمتر است، در بسياري از مراكز پزشكي و در آزمايشگاه هاي مهم و معتبر جهاني مجدداً وارد چرخه بهداشت و درمان شده است.
با توجه به گسترش روزافزون داروهاي گياهي در داروخانه ها متاسفانه شاهديم كه دركشورمان نظارت دقيق و همه جانبه اي برفعاليت مراكز عرضه داروهاي گياهي و عطاري ها وجود ندارد و بعضاً تجويز دارو در فروشگاه ها و مغازه هاي عطاري بدون هيچگونه معيار علمي و قانوني صورت مي گيرد به گونه اي كه حتي دربرابر صلاحيت برخي از فروشندگان علامت سؤال وجود دارد.
اگر چه طي يك دهه اخير موقعيت سنتي داروهاي گياهي، رونق گرفته و احيا شده و اين تحول موجب رويكرد مجدد قشرهاي مختلف مردم به استفاده از داروهاي گياهي در قبال داروهاي شيميايي شده است، ولي آنچه كه براي نهادينه شدن اين موضوع لازم و ضروري به نظر مي رسد ارتقاي سطح دانش و آموزش دست اندركاران عرضه داروهاي گياهي و اطلاع رساني به مردم درجهت مراجعه به پزشكان متخصص براي مصرف گياهان دارويي است.
اعتماد مردم به گياهان دارويي
اطلاعات مردم و مصرف كنندگان گياهان دارويي از نحوه بسته بندي، چيدن و خشك كردن اين گياهان چقدر است؟ و با چه اطميناني براي تامين سلامت خود به برخي عطاري ها مراجعه مي كنند؟
«مهدي بختياري» خود را دانشجوي رشته موسيقي و اهل بهار همدان معرفي مي كند و نظرش را درمورد سؤالاتم اين طور مطرح مي كند:«من از بچگي عاشق كوه و بيابان بودم هميشه به اتفاق پدر ومادرم براي چيدن گلها و گياهان به كوه مي رفتم و از نزديك مي ديدم كه چگونه بزرگترها با چيدن و خشك كردن اين داروها به صورت دم كرده و جوشانده دردهاي خود را درمان مي كردند:«وي درباره نحوه نظارت بركار عطارها مي گويد:«معتقدم الان هم دولت بايد در مورد ساماندهي عطاري ها سرمايه گذاري كند، و آموزشهاي لازم را به عطاران و مردم در مورد نحوه صحيح مصرف داروها بدهد و جلوي سوء استفاده ها را بگيرد.»
دكتر محمد عباسي، استاد دانشگاه با تاكيد بر اينكه مردم بايد هوشيارانه و با ديد علمي نسبت به تهيه داروهاي گياهي اقدام كنند، به مصرف اين نوع داروها از گذشته دور در ايران اشاره مي كند و مي گويد:«فروشندگان اين نوع داروها كه از قسمتهاي مختلف گياه همچون ريشه، ساقه و برگ تهيه مي شود، درگذشته افرادي حكيم، وارسته و والامقام بودند و هيچ گاه حاضر نمي شدند هر نوع دارويي را دراختيار بيماران قراردهند ولي امروزه متاسفانه شاهديم كه بعضاً افراد بدون داشتن اطلاعات كافي درمورد اين داروهاي گياهي اقدام به فروش آنها مي كنند.»
اين محقق علوم دارويي مي گويد:«بعضا در بازار ديده شده كه برخي داروها به دليل تشابهاتي كه با داروهايي كه درمنابع گذشته عنوان شده، به فروش مي رسند كه مي توان به گل ختمي، با رنگهاي آبي و قرمز اشاره كرد كه در منابع قديمي گل ختمي با رنگ سفيد و زرد مصارف دارويي داشته است.»
اين استاد دانشگاه با هشدار نسبت به نحوه نامناسب جمع آوري و تهيه اين داروها اظهار مي دارد:«اين داروها در كيفيت بسيار پايين جمع آوري و خشك مي شوند به نحوي كه آلودگي هاي محيطي چون خاك وگردوغبار، قارچ، حتي فضولات حيواني همراه آنها ديده شده، درحالي كه درگذشته توسط افراد به گونه اي جمع آوري مي شدند كه هيچ آلودگي نداشته اند.»
دكتر محمدرضا حيدري هم دراين مورد درگفت و گو با گزارش روز كيهان مي گويد: بسياري از گياهان بايد در شرايط خاص نگه داري شوند و در فضاي باز نباشند چون مورد هجوم انواع گردو غبار محيط، حشرات و تماس دست افراد مختلف قرار مي گيرند كه تمام اين موارد ناقل بيماريهاي مختلف است و با توجه به عدم نگه داري درشرايط مورد نظر گياه، امكان بي اثر شدن آنها وجود دارد، ضمن اينكه بسته بندي گياهان دارويي بايد مثل داروهاي موجود در داروخانه هاي بهداشتي و استريل باشد.
وي مي گويد:«نگه داري گياهان دارويي در شرايط نامناسب، اكسيده شدن در محيط را به دليل اشعه خورشيد، گرما، رطوبت و يا عدم تهويه به دنبال دارد و باعث فاسد شدن و بي اثر بودن داروها مي شود و گاهي مصرف آن اثر معكوس هم پيدا مي كند. ولي نكته مهم عدم اطلاع جواناني است كه در داخل اين گونه مغازه ها در سن و سال پايين و بدون كمترين اطلاع از مزايا و عوارض داروها حرفهاي بزرگ علمي مي زنند و از معجزات داروهاي خويش در درمان بيماريهاي لاعلاج صحبت مي كنند.»
وي ضمن رد ادعاي برخي از عطاري ها مبني بر درمان بيماريهايي از قبيل رفع چربي هاي زائد شكم، درمان كوتاهي قد، درمان نازايي و سرطان هاي پيشرفته حنجره و معده و بيماريهاي عصبي پيشرفته مثل افسردگي شديد و اسكيزوفرني يا شيزوفرني (جنون جواني) مي گويد: ادعاي درمان اين بيماريها بدون دخالت قدرتمند علم پزشكي علاوه بر اينكه باعث اختلال امنيت خانواده و جامعه مي شود، باعث به خطر افتادن سلامت بسياري از افراد و بيماران ناآگاه هم شده است.»
دكتر حيدري به قدمت علم پزشكي اشاره مي كند و مي گويد: علم پزشكي و گياه درماني «زمان ابن سينا و حتي هزاران سال قبل تر از چين تا ايران و تا ماوراء دور وجود داشته است. و در حالت معمول هم تهيه اين داروها بايد با تجويز داروساز آگاه و تحت نظارت وزارت بهداشت و مؤسسه تحقيقات استاندارد باشد.» اين پزشك به نحوه عرضه داروهاي گياهي در برخي عطاري ها انتقاد مي كند و مي گويد: «به شكل كنوني كه عده اي جوان ناآگاه و بي تجربه و بدون تحصيلات ابتدايي در اين رشته به تجويز دارو مي پردازند براي سلامت جامعه مضر است، چرا كه جز زيان به بيمار و گمراهي جامعه بيماران و به تأخير افتادن درمان كه گاهي حتي منجر به مرگ بيمار مي گردد، سودي حاصل نمي شود.»
عطاري يا سوپرماركتي!
در سالهاي اخير رويكردي همه جانبه جهت استفاده از داروهاي با منشا طبيعي و بويژه گياهي در بين مردم به وجود آمده است اما آنچه در اين بين حائز اهميت است تهيه اين داروهاي گياهي از عطاري ها و يا مراكز غيرمعتبر و بدون مجوز وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكي است.
دكتر فرزاد نجفي معاون پژوهشكده گياهان دارويي دانشگاه شهيد بهشتي با اشاره به اينكه عطاري ها در زمان قديم به صورت پراكنده و بسيار محدود آن هم با اطلاعات دقيق فعاليت مي كردند مي گويد: «امروزه عطاري ها مثل سوپرماركت در هر كوچه و خياباني به چشم مي خورند و دستورالعمل هاي خطرناكي هم به مردم ارائه مي دهند تا جايي كه بعضي از گياهان دارويي را براي مردم تجويز مي كنند. و متأسفانه نظارت و كنترل وزارت بهداشت در تهيه و توزيع اين داروها ضعيف است.»
وي درباره خانه هاي سلامت مي گويد: «طرحي در وزارت بهداشت با عنوان خانه هاي سلامت» براي رسيدگي به وضعيت عطاري ها مطرح شده كه هنوز به نتيجه نرسيده است.»
وي مي گويد: «با توجه به تاكيد متخصصان و مسئولان داروساز كشور براي تهيه داروهاي گياهي از داروخانه ها، اما بي توجهي به نحوه توزيع و فروش اين داروها علاوه بر مضرات بهداشتي اي كه براي شهروندان به دنبال داشته است، سبب شده تا عطاري ها همچنان به فعاليت خود ادامه داده و در نتيجه داروهاي گياهي اي كه توسط كارخانه هاي رسمي توليد و از طريق سيستم توزيع بهداشتي در داروخانه ها عرضه مي شود، در اختيار بيماران قرار نگيرد.»
معاون پژوهشكده گياهان دارويي دانشگاه شهيد بهشتي به شرايط نگهداري داروها اشاره مي كند و مي گويد: «نگهداري داروهاي گياهي نياز به شرايط خاصي دارد تا داروها اثربخشي خود را از دست ندهند اما اين شرايط اغلب در عطاري ها كمتر رعايت مي شود و گاه رعايت نمي شود و در نتيجه ممكن است داروهاي مصرف شده اثربخشي خود در درمان بيماري هايي را از دست بدهند، از سوي ديگر اگرچه براساس تفكرات سنتي، داروهاي گياهي به عنوان گزينه هاي كاملا بي خطر و فاقد هرگونه عارضه جانبي شناخته شده اند، اما كارشناسان پزشكي و بهداشت معتقدند مصرف داروهاي گياهي نيز مثل داروهاي شيميايي بايد با نظارت پزشك متخصص و داروساز صورت بگيرد و مصرف كنندگان داروهاي گياهي نبايد از عوارض خطرناك اين داروها غافل بمانند، چرا كه مصرف كنندگان اين قبيل داروها اغلب بدون استفاده از نسخه پزشكي اقدام به خريد دارو از فروشگاه هاي عطاري مي كنند اين در حالي است كه برخي از گياهان دارويي كه به صورت خشك بسته بندي شده و به فروش مي رسند به سبب رعايت نشدن مسائل بهداشتي مملو از آلودگي هاي قارچي هستند.»
دكتر نجفي به هويت نامعلوم عطاري ها اشاره كرده و خاطرنشان مي كند: «عطاري هاي موجود در سطح شهرهاي بزرگ و كوچك ساماندهي نشده و ضمن عدم رعايت آئين نامه، حتي مجوز وزارت بهداشت را براي فعاليت كسب نكرده اند و اداره كنندگان آنها نه تنها فاقد تحصيلات عاليه در زمينه دارو هستند، بلكه اطلاعات سنتي هم نسبت به اين داروهاي گياهي ندارند.»
وي اضافه مي كند: «عطاري ها و فروشندگان داروهاي گياهي، در سطح كشور رشد قارچ گونه داشته اند و مشخص نيست اطلاعاتي كه به مردم مي دهند را از چه طريق فراگرفته اند و اغلب اين عطاري ها و عرضه كننده هاي داروهاي گياهي هويت معلومي ندارند و بدون شناسنامه هستند.»
دكتر نجفي با اشاره به اينكه گرايش جديدي در صنعت داروسازي به مواد طبيعي به وجود آمده و دنيا به اين سمت حركت مي كند، مي گويد: «اين گرايش در ايران هم به وجود آمده اما بايد استانداردهاي لازم در مورد تهيه، توليد و توزيع اين داروها درنظر گرفته شود و برنامه اي مدون از سوي مسئولان وزارت بهداشت ارائه گردد. چرا كه نظارت بر اجرا و فرهنگ سازي استفاده صحيح از گياهان دارويي حائزاهميت است. و در همين راستا اخيرا دانشكده طب سنتي در دانشگاه تهران تأسيس شده و دانشجو مي پذيرد، البته وظيفه وزارت بهداشت هم در اين ميان اين است كه كارگاه هاي آموزشي را براي عطاران افتتاح كند و بر آنها نظارت داشته باشد.»
طب سنتي
مكتب طب سنتي ريشه در تمدن، آداب و رسوم و فرهنگ ايراني، اسلامي دارد و مردم ما با اين تفكر بزرگ شده اند و به آن اعتقاد دارند. هنوز هم وقتي اسم بيماري مي آيد در منازل حرف از سردي و گرمي زده مي شود و تجربه هم اين را نشان داده است.
دكتر سيدمهدي ميرغضنفري مدير توسعه علوم و خدمات طب سنتي در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در گفت وگو با سرويس گزارش كيهان، با اشاره به اينكه امروزه طب سنتي در چند وادي قابل طرح است كه بحث خدمات رساني يكي از مهمترين آنها مي باشد، مي گويد: «خدمات رساني در اين مقوله يعني مريض بايد به كجا مراجعه كند تا بتواند از خدمات طب سنتي بهره مند شود، آيا به عطاري مراجعه كند يا به مطب و نزد پزشك برود يا به كدام يك از آنها بايد اعتماد نمايد.»
وي مي گويد: «رشته طب سنتي و داروسازي سنتي از 2 سال قبل در دانشگاه هاي علوم پزشكي كشور راه اندازي شده است و 50 پزشك مشغول تحصيل در رشته تخصصي طب سنتي هستند و اينكه دانشجوي متخصص داروساز گياهي داريم و پزشكان و داروسازان عمومي هم مي توانند براي كسب اين تخصص در كلاس هاي اين دانشگاه ها شركت كنند. همچنين در كشور درمانگاه هاي خصوصي و دولتي طب سنتي داريم كه به وسيله پزشكان مجرب اداره مي شود و مردم مي توانند با اطمينان خاطر به اين مراكز مراجعه كنند. دست مردم امروز مثل سال هاي قبل بسته نيست، آنها مي توانند با يك انتخاب درست، توسط پزشك طب سنتي متخصص ويزيت شوند. البته اين به معناي مخالف ما با عطاري ها نيست، ولي آنها بايد طبق شرايط خاص و ويژه به مردم خدمات درماني ارائه دهند.»
دكتر مير غضنفري مي گويد: «مردم با اين تصور غلط كه مصرف داروهاي گياهي هيچ ضرري براي بدن ندارد، به عطاري ها هجوم مي آورند و مغازه داران جوان هم در عطاري ها بدون اطلاعات، از حسن نيت و نياز مردم سوءاستفاده مي كنند، و عده اي در اين ميان از آب گل آلود ماهي مي گيرند، البته وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي هم در اين ميان بيكار ننشسته و بنابر تأكيد وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كشور، اين وزارتخانه اقدام به چاپ كتابچه و بروشورهايي براي آگاهي و اطلاع رساني مردم در زمينه بيماري هاي مختلف از جمله تنفسي و گوارشي كرده و در آنها اطلاعات لازم را در مورد خواص، مصرف بي رويه و عوارض ناشي از مصرف گياهان دارويي، بيان كرده است.»