جستجو در پایگاه روزنامه کیهان  

پنجشنبه 23 آبان 1387 - 14 ذي القعده 1429 -13 نوامبر 2008 - سال شصت و چهارم - شماره 19230
 

ضرورت خرد جمعي در مهار آلودگي هوا آلودگي هوا را جدي نمي گيريم (بخش پاياني)
	ضرورت خرد جمعي در مهار آلودگي هوا آلودگي هوا را جدي نمي گيريم (بخش پاياني) گاليا توانگر روزهاي سرد سال كه فرا مي رسند هر لحظه بيم آن مي رود كه خبر وارونگي هوا و وضعيت هشدار براي هواي تهران اعلام شود و حداقل پيامد منفي آن خانه نشين كردن دانش آموزان است. عدم مديريت اصولي در كلان شهري چون تهران، معضل ترافيك به عنوان اصلي ترين مانع در راه كاهش آلودگي هوا و نيز فقدان ساختار اجرايي مناسب براي نظارت و كنترل بر روند رو به تزايد اين پديده مخاطره آميز موجب شده تا شهر تهران در رديف آلوده ترين شهرهاي دنيا قرار گيرد. تحقيقات انجام شده نشان مي دهند ميزان آلاينده هاي شهر تهران حدوداً 2.5 برابر استاندارد جهاني است. با اين شرايط «تعيين محدوده اضطرار»، «زوج و فرد كردن تردد خودروها»، «ايجاد مراكز امدادرساني در ميادين»، «افزايش ساعات كنترل طرح ترافيك» تنها مواردي بوده كه براي مبارزه با آلودگي هوا در تهران به مرحله اجرا درآمده است و جز راهكارهاي مقطعي هنوز پيشنهاد پيشگيرانه اي به طور جدي ارائه نشده است. طرح تعويض خودروهاي فرسوده نيز به دليل كمبود بودجه كماكان جدي گرفته نمي شود. بيماري هاي تنفسي، قلبي و عروقي و نيز ناراحتي هايي چون اضطراب، افسردگي و... آثار هواي آلوده شهر است. طرح زوج و فرد كردن خودروها، تعطيلي موقت ادارات و مدارس، افزايش منطقه كنترل ترافيك و... همگي طرح هاي مقطعي با تأثيرگذاري كمي بوده اند. متأسفانه براي به اجرا گذاشتن طرح هاي مهار آلودگي هواي تهران متولي مشخصي وجود ندارد. جاي خالي قوانين قضايي نيز در تعديل آلودگي ها كاملا احساس مي شود. براساس آخرين آمارهاي جهاني ايران در ميان 133كشور در رديف 17 از نظر آلودگي هوا قرار دارد و سالانه 14هزار و 420 ميليارد ريال به بودجه ايران خسارت وارد مي شود. به راستي زمان آن نرسيده كه كنگره ها و همايش هاي مربوط به مباحث مهار آلودگي هوا ختم به خير شوند و حركت جدي تري را به صورت عملي آغاز كنيم؟ اصلاح معماري شهر راه ديگري براي كاهش آلودگي هوا تهران بزرگ با مساحت 707 كيلومترمربع در موقعيت 51.10 درجه طول جغرافيايي و 38.41 درجه عرض جغرافيايي و در ارتفاع حدود يك هزار و 200 متر از سطح دريا قرار گرفته است. قله دماوند با ارتفاع پنج هزار و 628 متر از شمال و قله توچال با ارتفاع سه هزار و 933 متر ارتفاع در شمال غربي آن قرار دارد. كوه هاي جنوب و جنوب شرقي آن در حدود 2هزار متر ارتفاع دارند. ارتفاع مركز تهران حدود يك هزار و 200 متر و ناحيه شميرانات حدود يك هزار و 600 متر از سطح دريا است. بنابراين جنوب تهران نسبت به مركز آن مرتفع تر است و اين ارتفاع با دور شدن به سمت جنوب افزايش مي يابد. شرق و غرب تهران نيز نسبت به مركز آن مرتفعتر است و باتوجه به اين موارد شهر تهران را مي توان به صورت كاسه اي نامنظم مجسم كرد كه از نظر جغرافيايي و اقليمي مكان مناسبي براي يك شهر گسترده و بزرگ نبوده است. محسن اميري راد كارشناس جغرافيا برايمان در مورد ساخت و سازهاي مدرن شهر تهران و ارتباط آن با گسترده شدن دامنه آلودگي هوا توضيح مي دهد: «ساخت و سازهاي مدرن چندين طبقه كه در جاي جاي شهر قد علم كرده اند، از موانع اصلي جابه جايي هواي تهران به حساب مي آيند. ميزان غلظت مواد آلوده در اتمسفر نه تنها به سرعت باد بلكه به جهت آن نيز بستگي دارد. متأسفانه تحقيقات هواشناسي مشخص كرده كه 70درصد بادهاي تهران بين 1 تا 6 گره بوده و جزو بادهاي ضعيف (زير 10 گره) محسوب مي شوند. اين بادها اكثراً جهت مشخص و يك سويه اي نيز ندارند. به اين ترتيب اكثر روزهاي سال هواي اين شهر آرام است. بادهاي ضعيف به بدنه سازه هاي بزرگ برخورد كرده و ضعيف و ضعيف تر شده تا جايي كه به نسيم گذرايي تبديل مي شوند. قدرت نسيم كمتر از آن است كه بتواند توده هواي آلوده و انباشته از آلاينده ها را به نقطه ديگري خارج از آسمان تهران بكشاند. در چنين وضعيتي به ويژه در فصول سردسال اكثر شهروندان احساس سنگيني در قفسه سينه دارند، چون توده هواي آلوده بر فراز شهر در جا زده است.» سؤال اساسي ديگري كه جنبه تخصصي در معماري شهري دارد اين است كه آيا نمي شود با جهت يابي درست و كار كارشناسي در امر معماري شهر، آسمانخراش ها را به گونه اي طرح ريزي كرده و بسازيم كه بادها را در يك كانال هدايت كنند؟ موج سرما و تنگي نفس هوا به شدت سرد است. يكي از خانم هاي مسافر پنجره اتوبوس را كاملا باز گذاشته و اعتراض ديگران به گوش مي رسد، اما واقعاً مي توان آثار ناراحتي ناشي از كمبود اكسيژن را در چهره اش ديد. قوطي اسپره سبز رنگش را از كيف بيرون مي آورد و در دهان مي گذارد. كمي كه آرام مي گيرد از او مي پرسم احساس خفگي داريد؟ خيلي آرام و بريده بريده پاسخ مي دهد: «بخشي از ريه ام ناراحتي دارد و چند سالي مي شود كه با تنگي نفس دست و پنجه نرم مي كنم.» اين شهروند به فرزند خردسالش اشاره كرده و ادامه مي دهد: «نمي دانيد سر به دنيا آوردن پسرم چه رنجي متحمل شدم. همه دكترها مي گفتند با اين آسم خطر ايست قلبي هم وجود دارد، اما خدا خواست و هر دو زنده مانديم. الان هم هر وقت هوا سرد و سنگين مي شود باز ناراحتي هايم شدت مي گيرند.» وارونگي دما، خطرناكترين فاكتور جوي در آلودگي هوا بين سردي هوا و آلودگي چه رابطه اي وجود دارد؟ هوا مهمترين نياز بشر است. هر فرد روزانه 16كيلوگرم هوا در دم و بازدم خود تنفس مي كند. از سوي ديگر مهمترين و خطرناكترين فاكتور جدي در آلودگي هواي يك ناحيه پديده اينورژن (وارونگي دما) است. به طور طبيعي در فصول گرم سال وجود هواي سبك و گرم در طبقات پايين و هواي سرد و سنگين در طبقات بالايي جو سبب مي شود هواي سبك بسمت بالا صعود كرده و عوامل آلوده كننده نيز به سمت طبقات فوقاني جو رانده شوند. در اين حالت يك تهويه طبيعي رخ مي دهد، اما در فصول سرد سال وقتي پديده وارونگي دما رخ مي دهد، هوا پايدار مانده و همراه با تمام ناخالصي ها و عوامل آلوده كننده در زير سطح وارونگي دما محبوس مي ماند. در چنين شرايطي ميزان اكسيژن هوا به علت مصرف تدريجي آن كاهش و ميزان آلوده كننده هاي هوا به علت توليد تدريجي آنها افزايش مي يابد. به اين ترتيب هوا به شدت آلوده مي شود و براي بيماران قلبي و عروقي و تنفسي بسيار خطرناك است. خانه نشين شدن اين قشر به همراه زنان باردار و كودكان دم دستي ترين و مقطعي ترين اقدامي است كه تا به حال مكرراً در تهران تجربه كرده ايم. اثر ذرات مخرب بر سلامت ريه اثرات آلودگي هوا بر ارگان هاي مختلف بدن به ويژه دستگاه تنفس از هيچ كس پوشيده نيست. دكتر علي شكري درمورد اثرات ذرات بر سلامت انسان توضيح مي دهد: «ورود ذرات به قسمت هاي مختلف دستگاه تنفسي بستگي به قطر آنها دارد. دستگاه تنفسي سالم مكانيسمي خودكار براي تميز كردن دائمي مجاري هوا دارد كه به همين جهت ذراتي كه قطرشان در حدود 2 تا 10 ميكرون است بعد از برخورد به مژك هاي سطح ناي و نايژه ها به وسيله اين مكانيسم به بيرون رانده مي شوند. ذرات ريزتر (0.1 تا 2ميكرون) عيناً به داخل شش ها نفوذ مي كنند و حتي ممكن است به طور دائمي در آن جا بمانند. ذرات ريزتر از 0.1 داخل كيسه هاي هوايي مي شوند و با هواي بازدم خارج مي شوند. حتي بعضي از گازها كه به وسيله ذرات ريز با قطر0.1 تا 2ميكرون جذب مي شوند، احتمالاً با آنها به داخل قسمت هاي مختلف شش نفوذ مي كند درحالي كه رسيدن اين گازها به تنهايي و بدون كمك ذرات امكان پذير نيست.» وي در ادامه مي گويد: «مطالعات نشان دادند كه دي اكسيد گوگرد به وسيله ذرات معلق دوده به داخل شش ها منتقل مي شوند و روي بافت ها اثر مي گذارند. در صورتي كه اين گازها به تنهايي قادر به رسيدن به آن قسمت هاي شش نيستند. ضمناً قدرت نگهداري تركيبات آلي سرطان زا در داخل شش ها وقتي كه همراه ذرات دوده اي استنشاق مي شوند خيلي بيشتر است تا به تنهايي. ذرات استنشاق شده ممكن است در مجاري فوقاني تنفسي (درست مثل گازها) اثر تحريكي داشته باشند يا ممكن است در داخل شش ها نفوذ كنند و در آن جا انبار شوند و در اين حالت احتمال بروز عارضه كدر شدن شش ها وجود دارد. اين عارضه نشان دهنده آن است كه افراد به مدت طولاني در معرض آلودگي هوا بوده اند.» سكته و سرطان دو عامل اصلي مرگ و مير در تهران جالب است كه بدانيد سالانه 2ميليون نفر در اثر آلودگي هوا در سطح جهان جان خود را از دست مي دهند. اين حقيقت تلخ گواه اين است كه همه كشورها بايد مسئله مهار آلودگي هوا را در رأس برنامه هاي خود قرار داده وگرنه به نسل هاي آينده بشر صدمات جبران ناپذيري وارد مي شود. به جهش هاي ژنتيكي در اثر آلودگي هوا بينديشيد. به چند ميليون بيمار ريوي و ميليون ها سكته قلبي فكر كنيد. بي توجهي چيزي جز باز كردن آغوشمان به روي درد، بيماري و مرگ نيست. درحالي كه ساير كشورها با جديت بيشتري به اين مسئله مهم اهتمام دارند، متأسفانه بايد گفت علي رغم كارهايي كه در ايران صورت گرفته هنوز نتيجه اي در حد آرامش خاطر عايدمان نشده است. واقعيت تلخي كه متخصصان علوم پزشكي به آرامي زمزمه مي كنند اين است كه در ده سال آينده سكته و سرطان دو عامل اصلي مرگ و مير در كلان شهري چون تهران خواهد بود. در روستاي درسون آباد از توابع تهران به پرده هاي سفيد بزرگي خيره مي مانم كه به در ورودي منازل از سمت بيرون نصب كرده اند. اين پرده ها اكثراً از جنس تور بوده و رنگ سفيدشان به كدري مي گرايد. اين روستا اگرچه قرباني آلودگي پالايشگاه است، ولي ريز آلاينده هاي جوي آن منطقه با ريز آلاينده هاي غرب آسمان تهران چندان تفاوتي ندارد. در اين منطقه پژوهشگران مي توانند به راحتي نمونه هاي انساني را پيدا كنند كه براثر آلودگي هوا صدمات جبران ناپذير جسمي را متحمل شده اند. مريم عبدي مغازه دار ده مي گويد: «اگر اين پرده ها را نزنيم از هجوم غبار، مگس و نسيم هايي كه پر از آلودگي هستند در امان نخواهيم بود. وجود پالايشگاه از يك طرف و از سوي ديگر گاوداري هاي غيربهداشتي منطقه آلودگي را به اوج رسانده است.» از وي سؤال مي كنم: معمولاً هرچند مدت يكبار پرده هاي داخل منزل شسته مي شوند؟ وي مي گويد: «حداكثر هر دو هفته يكبار!» پشتوانه قضايي طرح هاي مهار آلودگي را تقويت كنيم در چنين شرايطي روشن است كه براي مهار آلودگي هوا يك عزم ملي لازم است. همه سازمان ها بايد در يك كانال مشخص طرح هاي خود را به اجرا گذاشته و دستگاهي مشخص با قدرت عملياتي كردن طرح ها و نظارت وجود داشته باشد. حسن اصيليان رئيس كميته اجرايي كاهش آلودگي هواي تهران از دو طرح كه به زودي اجرا خواهند شد خبر داده و مي گويد: «در تلاش هستيم كميته اجرايي كاهش آلودگي هوا را به سطح شهرستان ها نيز ببريم و حداقل در مراكز استان ها يك كميته شكل بگيرد. از سوي ديگر لازم است بحث معاينه فني خودروها جدي تر گرفته شده و سطح معاينه فني را ارتقا ببخشيم. حتي بايد پشتوانه قضايي خود را در اين طرح تقويت كنيم. مي خواهيم مصوبه اي به مجلس و دولت ببريم مبني بر اين كه چنانچه خودرويي فاقد معاينه فني باشد (به ويژه در تهران) متوقف شود.»