جستجو در پایگاه روزنامه کیهان  

پنجشنبه 4 مهر 1387 - 25 رمضان 1429 - 25 سپتامبر 2008 - سال شصت و چهارم - شماره 19191
 

وقتي دست به دامان بزنگاه مي شوند
بررسي آسيب ها و راهكارهاي ارتقاي سينماي دفاع مقدس ارتقاي نرم افزاري در كنار حمايت سخت افزاري
تحليل آماري برنامه هاي مناسبتي رسانه ملي مرز سرگرم سازي كجاست؟
	وقتي دست به دامان بزنگاه مي شوند آرش فهيم رئيس دفتر خاتمي در زمان رياست جمهوري او در اظهارنظري درباره مجموعه تلويزيوني «بزنگاه»، معني جديد پرداختن به «ارزش ديني» در صدا و سيما را تعريف كرد. «محمدعلي ابطحي» در يادداشتي كه در روزنامه كارگزاران منعكس شده است، نوشت: همين كه سريال بزنگاه مخاطبان را منتظر ديدن خود نگه مي دارد داراي ارزش ديني است(!!!) ابطحي كه البته بارها با چنين افاضاتي گرايشات و علايق خود را افشا نموده ، اين بار نيز سليقه خود را نمايان ساخته است. او با ارزشمند و ديني دانستن سريالي كه از فرط ضعف روايي و ساختاري و افراط در نمايش ناهنجاري ها و شوخي هاي ناپسند هم در بين اكثريت مردم و هم كارشناسان و منتقدان نمره مردودي گرفته است، نشان داد كه مطلوبش چيست؛ قدر زر، زرگر شناسد، قدر گوهر، گوهري. وي همچنين با اين تعريف كه اگر يك سريال مخاطبان خود را منتظر ديدن نگه دارد، داراي ارزش ديني است، عمق ادراك و برداشت خودش از «ارزش ديني» را برملا كرد. البته اين اول بار نيست كه امثال ابطحي، با حمايت از چنين آثاري، در پي جذب جوانان هستند. اين از تبعات نوعي خاص از رفتار و گرايشات سياسي است كه اين گونه افراد را دست به دامان امثال «بزنگاه» مي كند. بايد از ابطحي كه پيش از اين نيز به تعريف و تمجيد از آثار هنري سخيف پرداخته بود پرسيد كه آيا منافع سياسي اين همه ارزش دارد كه براي رسيدن به آن قصد مسخ نمودن جوانان و تضعيف هويت آنان را دارند؟
	بررسي آسيب ها و راهكارهاي ارتقاي سينماي دفاع مقدس ارتقاي نرم افزاري در كنار حمايت سخت افزاري علي تربتي بيست سال از پايان دفاع مقدس هشت ساله ما گذشته است و يكي از دغدغه هاي موجود در ميان اهالي انقلاب، حفظ و ترويج فرهنگ ايثار و شهادت است. به اعتقاد كارشناسان و صاحب نظران، بهترين راه براي بقاي اين فرهنگ، توليد آثار هنري و انعكاس وقايع و ارزش هاي دفاع مقدس در رسانه هاست. يكي از قالب هاي هنري كه ويژگي رسانه اي نيز دارد، سينماست. اين پديده، به خاطر داشتن قابليت تأثيرگذاري بالا، مي تواند نقش موثري در اين زمينه ايفا كند. همچنانكه طي 30سال گذشته، معدود آثار ارزشمندي كه در عرصه سينماي دفاع مقدس خلق شدند، تأثير زيادي در گرايش جوانان و مردم به دفاع مقدس داشته اند. براين اساس، در هفته دفاع مقدس كه موسم يادآوري حماسه هاي مقاومت دليرمردان و زنان كشورمان است، بايد به بررسي و آسيب شناسي رشته ها و ژانرهاي هنري دفاع مقدس نيز پرداخت. لزوم حمايت دولت خوشبختانه، امروز ديگر مديريت فرهنگي و سينمايي حاضر، به اهميت سينماي دفاع مقدس واقف است. اما موضوع مهم اين است كه چگونه بايد از اين سينما حمايت كرد؟ محمدرضا شرف الدين، از فعالان سينماي دفاع مقدس و مدير انجمن سينماي انقلاب و دفاع مقدس در اين باره اظهارنظر كرده : باتوجه به اينكه رويكرد معاونت سينمايي به سينماي دفاع مقدس بسيار مطلوب بوده، لازم است در اين مسير دقت هاي بيشتري صورت گيرد تا اتفاقاتي كه در سال هاي گذشته منجر به حضور يكسري فيلم هاي بي پايه در اين ژانر گرديد و ضربه جبران ناپذيري بر پيكره سينماي دفاع مقدس زده است و موجب مخاطب گريزي از اين ژانر ملي شد رخ ندهد. وي تصريح كرد: موقعيت بسيار خوبي براي توليدات عرصه دفاع مقدس فراهم شده است تا در آينده شاهد شكوفايي بيش از پيش اين ژانر كه قطعاً نقش بزرگ و به سزايي در سينماي ملي دارد باشيم. او مهم ترين عنصر براي جامعه را فرهنگ و روحيه دفاعي دانست و گفت: لازم است بخشي از بودجه دفاعي كشور صرف فرهنگ دفاعي شود و از مجلس تقاضا داريم بودجه مستقلي را به فرهنگ دفاعي اختصاص دهند كه بخش عمده آن متعلق به سينماي دفاع مقدس باشد. رضا ايرانمنش، بازيگر سينماي دفاع مقدس نيز توجه به «تخصص» را در كنار تعهد با اهميت دانسته و معتقد است: فيلمسازاني مانند حاتمي كيا بايد با حمايت مسئولان روبرو شوند. كارگردان هايي از اين دست در سينماي جنگ، تخصص و تجربه حضور در ميادين جنگ را نيز دارند. وي با اشاره به اينكه ما در حوزه سينماي دفاع مقدس از تبليغات بهره نمي بريم تصريح كرد: اگر به همان اندازه كه رسانه ها به تبليغات يك فيلم عاشقانه مي پردازند و عكس چهره هاي مربوط به اين فيلم ها را روي صفحات اول خود مي زنند به همان اندازه هم به سينماي دفاع مقدس در حيطه تبليغات بپردازند، تأثير زيادي در استقبال مردم خواهد داشت. تقويت نرم افزاري يكي از نيازهاي سينماي دفاع مقدس، تقويت جنبه هاي شناختي، ايدئولوژيك و به عبارتي نرم افزاري است. ضعف فكري و نرم افزاري منجر به اتلاف هزينه ها و فعاليت هاي اين عرصه مي شود يا آن طور كه بايد و شايد حقايق و واقعيت هاي دفاع مقدس را نمايان نمي سازد. يك نماينده مجلس در اين باره اظهارنظر كرد:اكثر فيلم ها و سريال هايي كه تاكنون با محوريت دفاع مقدس ساخته شده، انعكاس واقعي جريانات آن دوران كه در جبهه ها شاهد آن بوديم، نبوده است. مهدي كوچك زاده با اشاره به برخي آثار عرصه دفاع مقدس در سينما و تلويزيون، يادآور مي شود: در اين قبيل آثار بيشتر جنبه درگيري، خونريزي و سلاح در جنگ برجسته مي شود و اين درحالي است كه در جبهه ها، تأثير روحيه از خودگذشتگي و عشق موج مي زد. عضو كميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي تصريح مي كند: در اكثر فيلم هاي ساخته شده اين عشق را در سطح نازل نشان مي دهند و اين نشانگر اين است كه بسياري از فيلمسازاني كه در اين زمينه مشغولند، با دوران دفاع مقدس و جنگ آشنايي ندارند. كوچك زاده در عين حال با اشاره به خلق صحنه هاي زيباي مرتبط با دوران دفاع مقدس در برخي آثار سينمايي، بر اين باور است كه پرداختن به واقعيات دوران دفاع مقدس، اين سينما را عميق و جذاب خواهدكرد. ضعف فيلمنامه از عوامل نرم افزاري سينماي دفاع مقدس است كه با تقويت آن مي توان انتظار ارتقاي اين گونه سينمايي را داشت. جمال شورجه، كارگردان سينماي انقلاب و دفاع مقدس در اين باره معتقد است: امروز خلاء وجود فيلمنامه هاي مناسب در اين حوزه مشخص است و بسياري از فيلمنامه هايي كه نوشته مي شود آثاري ضعيف و بدون درونمايه قوي است. مهمترين نكته اي كه بايد درنظر گرفت اين است كه بايد روي نويسنده ها سرمايه گذاري شود و سطح آگاهي و دانش آنها ارتقا داده شود و نويسندگان مستعد و شايق شناسايي شوند تا جوانان بتوانند در كنار نويسندگان باسابقه به كار بپردازند. ما به سياستگذاري و برنامه ريزي براي نويسندگان نياز داريم و نبايد به وضعيت موجود اكتفا كنيم، بلكه اين وضعيت بايد ارتقا پيدا كند كه بخشي از آن بر عهده دولت است تا افراد دخيل در امر سينماي دفاع مقدس مانند نويسندگان يا كارگردان ها را تشويق به كار بكند. اين كارگردان در نشستي كه در خبرگزاري فارس برگزار شد، با اشاره به لزوم مطالعه درمورد وقايع دفاع مقدس گفت: متأسفانه كل سينماي ما مشكل كمبود مطالعه و كم كاري دارد و شايد ما به اندازه انگشتان دو دست فيلمساز خلاق داريم. بايد دولت سعي كند ارتقاي بينش و دانش را همزمان در سينماگران به وجود بياورد. چيزي كه مقام رهبري هم در ديدار با كارگردانان به آن اشاره كردند. شرف الدين نيز كه در اين نشست حاضر بود با اشاره به لزوم مطالعه درمورد دفاع مقدس توسط سينماگران گفت: متأسفانه مشكلي كه ما در سينما داريم، مشكل شتابزدگي و عدم مطالعه و تأمل كافي است. وي افزود: البته بي اطلاعي از دوران جنگ تحميلي در سينماي دفاع مقدس و بين دست اندركاران اين سينما عموميت دارد و بسياري از آن ها كه زماني آثار درخشاني در سينماي ايران مي ساختند، اكنون به ساخت آثاري بي مايه رو آورده اند و دليل آن تنها اين است كه داشته ها و شنيده هاي آن ها ديگر جوابگو نيست و بي مطالعه بودن آن ها باعث توليد آثار ضعيف مي شود. هركسي تنها زاويه ديد خود را به جنگ داشته و همه به آن زاويه ديد بسنده مي كنند و مشخص است كه اين زاويه ديد بعد از مدتي ديگر جوابگوي فيلمساز نيست و بايد روي مسئله مطالعه يا اقتباس ادبي كار كرد.
	تحليل آماري برنامه هاي مناسبتي رسانه ملي مرز سرگرم سازي كجاست؟ محمد تقي فهيم تلويزيون ايران در رقابتي نابرابر باجهان، به شدت نيازمند حفظ مخاطبانش و حتي اصولي تر، افزايش روز به روز آن ها است. اين شوخي نيست كه 17 هزار و 666 شبكه ماهواره اي شبانه روز روي ايران «سم» فرو مي ريزندكه از اين ميان فقط 81 شبكه «پورنو» آن هم با ميزان شفافيت بالا هستند. حالا 32 شبكه فارسي زبان را نيز به اين ها اضافه كنيد و ديگر اينكه تا آخر سال ميلادي تلويزيون فارسي زبان بي بي سي روزانه 8 ساعت برنامه به صورت رايگان براي ايرانيان پخش خواهد كرد. در همين رابطه رقم كاربران اينترنتي طي دو سال گذشته از 7.5 ميليون به 12 ميليون افزايش يافته است. مسئله مهم و هشداردهنده اينكه مطابق آماري، طي دو سال گذشته ميزان مصرف كنندگان ماهواره از بالاي 20درصد به 32.5 درصد افزايش يافته است و... آمارهاي ارايه شده، مشتي از خروار هجوم رسانه اي و به اين منظور بود تا جايگاه و نقش بيش از پيش، با اهميت رسانه ملي مشخص شود. اكنون با اين پرسش جدي روبرو هستيم. كه رسانه ملي چگونه مي تواند از ريزش مخاطبانش جلوگيري و يا حداقل سقف آنها را حفظ كند و در صورت مطلوب تر، بر تعداد آن ها بيفزايد؟ آيا تلويزيون با برنامه هاي سطحي، شعاري، پوچ و بي خاصيت يا كم تأثير از نظر فرهنگي يا نهايتا سرگرمي ساز صرف مي تواند، رونق بخش اوقات مردم باشد؟ اين واقعيت را نمي توانيم منكر شويم كه در شرايط كنوني رسانه ملي ايران اصلي ترين دستگاه سرگرمي ساز است. متأسفانه سينماي كشورمان در اين رابطه كمي از مسئوليت خود را انجام مي دهد. اين موضوع خيلي مهم است كه در ايران جوانان بين 18 تا 24 سال مشتريان اصلي جعبه جادويي هستند، حال آن كه در غالب كشورهاي دنيا اين گروه سني از تلويزيون فاصله گرفته و به اينترنت گرايش يافته اند. آمار اعلام شده از آمريكا حكايت دارد كه ميانگين سني مخاطبان تلويزيون در اين كشور به 50 سال افزايش يافته و جوانان اين كشور، نه تنها براي سرگرمي كه براي كسب اطلاعات خود نيز به اينترنت مراجعه مي كنند. اين درحالي است كه خوشبختانه در كشور ما هنوز جوانان با تلويزيون ميانه خوبي دارند. با اين توصيف كه اصلا منكر سرگرمي سازي نيستيم و اتفاقا متذكر اين مهم هم هستيم كه نبايد سرگرمي را فراموش كرد، جاي اين پرسش وجود دارد كه آيا هر سرگرمي نيز مي تواند توجيه پذير باشد؟ امام راحل نيز از تفريح مردم غافل نبودند و در عين اينكه بر دانشگاه بودن تلويزيون تأكيد داشتند، تفريح سالم را نيز براي مردم مباح مي شمردند. عين جمله ايشان در صحيفه نور جلد 9 ص 204 چنين است: «اول انسان بايد يك چيزي تهيه كند براي اين ملت- يك چيز سالم... يك تفريح سالم صحيح، اول براي اين ها درست كنند، بعد درها را ببنديد...». ملاحظه فرموديد كه امام در همين جمله چند بار بر تفريح سالم و صحيح تأكيد دارند، چنانكه ابراز مي داشتند كه اسلام همه چيزش جدي است، حتي در شوخي هايش هم يك «جد» پيدا مي شود و... يعني اينكه حتي سرگرمي سازي وتفريح هم مي بايستي هدف مند و با تمركز بر مسئله اي باشد. اين يك واقعيت اثبات شده است كه تلويزيون با سرگرمي صرف يا برنامه هاي نمايشي پرحاشيه نمي تواند جايگاهي متمايز و برجسته كسب كند. همانطور كه با فقدان تفريح و سرگرمي، رسانه ملي ناكام از تأثيرگذاري خواهد بود. براي اثبات اين نظريه به آمار خود سيما اتكا مي كنيم. نظرسنجي اخير سيما نشان مي دهد كه 96 درصد مخاطبان تلويزيون از برنامه هاي معارفي كوتاه با حضور مراجع راضي هستند. جالب اينكه 86 درصد پاسخ دهندگان به سيما در گروه سني 26 تا 35 سال بوده اند. اكنون اگر اين آمار و نظرسنجي سيما درست باشد كه هست و دليل آن اين كه اين جامعه و مردمش مسلمان هستند و حتماً در ماه مبارك رمضان خواستار برنامه هاي معارفي هستند، خصوصاً كه اين شخصيت ها كساني هستند كه بسياري از مردم و هوادارانشان از سراسر ايران به راحتي نمي توانند به آنان دسترسي داشته باشند، ولي تلويزيون به سهولت و ارزاني اين توفيق را براي روزه داران مهيا مي كند. علي ايحال اگر هم آمار نظرسنجي سيما تا حدودي محل مناقشه باشد و اين رقم با 50 درصد واقعي بنمايد، بازهم رقم قابل توجهي است، چرا كه مي دانيم، در شرايط روز جهان، بسياري از رسانه هاي مهم با كمتر از اين رقم رضايت مخاطبان جريان سازي مي كنند. در هر حال برنامه هاي معارفي براي طيف هاي جدي تر مخاطبان سيما و برنامه هاي بسيار ديگري هستند و مي توانند باشند كه با هزينه كمتر و بدون حاشيه ضمن سرگرمي در راستاي تأثير فرهنگي باعث حفظ بيننده باشند. در اين زمينه مثال بارز و روشن، برنامه زنده قبل از افطار شبكه دوم با عنوان «ماه من سلام» است. برنامه اي پلاتويي كه توسط دو مجري پخته مانند كاردان و مدرس اجرا مي شود. «ماه من سلام» در قالبي طنازانه و سرگرم كننده، رويكردي به شدت فرهنگي و ديني دارد. در طول برنامه، همانند اجراهايي از اين دست، مهماناني از طيف هاي مختلف هنري و اجتماعي و غيره باعث انبساط خاطر مخاطبان سيما مي شوند. از اين بخش ها كه كليشه اي و تكراري است بگذريم، دقيقه به دقيقه برنامه آكنده از مطالبي است كه هر بيننده اي را در عين خنداندن، متنبه مي كند. دعاهاي مجري ها و يا مخاطبان، اشعار نغز و مرتبط با محتواي برنامه، لطيفه هاي شيرين، مباحث ادبي، پند و اندرزهاي اخلاقي، روايت حديث هاي مذهبي و اشاره هاي تاريخي و بسياري نكات عبرت آموز و در عين حال شيرين ديگر باعث تأثير مضاعف بر بيننده هاي تلويزيون مي شود. مهم تر از همه اجراي برنامه است كه به شدت از حاشيه سازي و تأثير نامطلوب فاصله دارد. نوع عامه فهم مسايل و مطالب مطروحه و نوع برخورد مجريان با مهمانان علي رغم تكه پراكني هاي كاردان، اما به خاطر آشنايي مهمان و مخاطب با او، كمترين نگراني را درپي ندارد، به طوري كه حتي اجراي جدي كاردان نيز با آن نگاه ها، شوخي تلقي شده و لبخند را بر لبان روزه داران آماده افطار مي آورد. خلاصه اينكه خلاقيت برنامه سازان در ايجاد تركيب كاردان و مدرس، تضادي از شوخي و جدي را به وجود آورده كه هم سرگرم كننده است، هم اطلاع دهنده و هم آموزشي و تربيتي و از اين قبيل مقوله ها كه مجموعاً برنامه اي مناسب را رقم مي زند. اشاره به برنامه «ماه من سلام» با هدف نقد آن نبود، بلكه صرفاً نمونه اي براي ذكر اين نكته بود كه مي شود، با سنجيدگي، كارهايي را روانه آنتن كرد كه هم سليقه طالبان سرگرمي را پاسخ دهد و هم اينكه از حاشيه پردازي هاي برخي برنامه ها كه هدف اصلي شان سرگرمي سازي است به دور باشد كه در اين صورت برنامه جايگاهي فرهنگي را به دست مي آورد. آيت الله مكارم شيرازي كه در اين شب ها از جمله بزرگواران برنامه هاي معارفي سيما است، درجايي سخناني گفته اند كه اشاره هايي از آن، تكليف تلويزيون را روشن مي كند. ايشان فرموده اند: «تلويزيون ابزار سياسي نيست بلكه يك دستگاه مهم تعليم و تربيت است» و نيز «اگر ما 100سال مي خواستيم عليه بني اميه تبليغ كنيم، تأثير آن به اندازه سريال امام علي نبود.» در اينجا كاري به ضعف هاي متوجه سريالي مانند امام علي(ع) نداريم، بلكه اين اشاره نشان مي دهد كه اگر تلويزيون تعادل مناسبي ميان سرگرمي و محتوا ايجاد كند، هم درام هاي آن انسان ساز مي شود و هم پلاتوهاي آن آموزش دهنده، كه در اين صورت هر دوي اين قالب ها توأم با عناصر سرگرمي هستند، چيزي كه متأسفانه در سال هاي اخير بعضاً به افراط يا تفريط غلتيده است. سريال هاي مناسبتي ماه مبارك رمضان به منظور كسب مخاطب كه جزو اولويت هاي يك برنامه است، به هر تمهيدي دست يازيده اند، تا آنجا كه برخي حتي نه تنها آموزه اي درپي ندارند، بلكه تضعيف كننده فرهنگ جامعه نيز هستند. نقد اين سريال ها بماند در مطلب ديگري، انشاءالله.