جستجو در پایگاه روزنامه کیهان  

دوشنبه 7 مرداد 1387 - 25 رجب 1429 - 28جولاي 2008 - سال شصت و چهارم - شماره 189144
 

جنبش عدم تعهد كانون قدرت جهاني
	جنبش عدم تعهد كانون قدرت جهاني تهيه و تنظيم: ميثم نجات اشاره: بافت نامتعادل سازمان ملل متحد باعث شده است كه جهان به دو گروه اقليت قوي و اكثريت ضعيف تقسيم شود. اين اقليت قوي كه تعداد اعضايش از انگشتان يك دست تجاوز نمي كند، آشكارا برجهان حكمراني مي كند و به گواه تاريخ، همه مصايب و مشكلات جهان را همين اقليت رقم زده و در اين راه به هيچ قانون و معياري پايبند نبوده است. آمريكا، روسيه، انگليس، فرانسه و چين، پنج كشوري هستند كه به اعضاي دائم شوراي امنيت مشهور شده اند و خاطرات ناگواري ازجمله استعمار و استثمار و جنگ از اكثر اين ها در ذهن ملت هاي جهان نقش بسته است. برخي كشورها چون آلمان نيز كه دوري ازا ين قافله قدرت را برنتابيده اند، به هر ترتيب خود را به اين پنج كشور چسبانده و تركيبات جديدي وارد ادبيات روابط بين الملل كرده اند كه «1+5»، «G8» و... ازجمله آنهاست. دراين سو اما جمع بزرگي از كشورهاي مستقل كه به هيچ قدرتي تعهدي نداشته و از اين جمع و تفريق ها براي چپاول ملت ها جدا مانده اند، در ائتلاف 118 عضوي گردهم آمدند تا با تشكيل سازماني بين المللي خارج از چارچوب سازمان ملل متحد (UN) ناكار آمدي وضع موجود را به تصوير بكشند. اين سازمان عظيم كه خود را جنبش عدم تعهد معرفي مي كند، اين تعريف را از خود به دست مي دهد:«عدم تعهد نمادي است از جست و جوي بشر براي صلح و امنيت ملت ها و تلاش براي ايجاد يك نظام سياسي، اجتماعي و اقتصادي جديد در جهان. عدم تعهد نيرويي حياتي است براي نبرد عليه امپرياليسم در همه صور و مظاهر آن و همه اشكال سلطه خارجي، عدم تعهد تاكيدي است برحقوق ملت ها براي دنبال كردن استراتژي هاي مستقل خود درجهت عمران و توسعه، مشاركت در حل و فصل مسائل بين المللي.» وزيران خارجه كشورهاي عضو جنبش عدم تعهد (NAM) از روز گذشته درتهران گردهم آمده اند تا اراده خود را براي همكاري مشترك در دستيابي به آرمان هاي بلند ملت هاي جهان مانند صلح، امنيت، توسعه و پيشرفت به نمايش بگذارند. موضوعاتي كه درسند پيش نويس اجلاس تهران براي تصويب وزيران تهيه شده، مباحث مهمي چون جلوگيري از توهين به اديان، مقابله با تحريم ها و اقدامات زورمدارانه، مقابله با سلطه فرهنگي غرب، اصلاحات سازمان ملل متحد، حمايت از نامزدي كشورهاي عضو عدم تعهد براي حضور در نهادهاي بين المللي مانند شوراي امنيت، تاييد صلاحيت ديوان كيفري بين المللي براي رسيدگي به جنايات و تهاجم ها، محكوميت تهمت و اقترا زدن زورمداران به كشورهاي عضو عدم تعهد و مقابله با تروريسم و مواد مخدراست. در مجموع مي توان سند تهران را سندي بين المللي، انقلابي، تحول گرا، آينده نگر و مترقيانه دانست كه مبنايي براي تنظيم برنامه عمل جنبش عدم تعهد است؛ اين برنامه عمل در واقع برنامه كاري و اجرايي جنبش را در آينده ترسيم مي كند. به همين مناسبت، ضروري ديديم كه مروري بر تاريخچه و عملكرد اين جنبش در طول 47 سال فعاليت آن داشته باشيم. سرويس خارجي در جريان جنگ جهاني، به دنبال شكست دشمن مشترك متفقين، سران ارتش هاي فاتح، از چهارم تا يازدهم فوريه 1945 در شهر يـالتا واقع درجنوب روسيه گردهم آمدند تا مرزهاي خود را درحوزه هاي نفوذ تعيين شده، مشخص كنند. در كنفرانس يالتا، روزولت، چرچيل و استالين موافقت كردند كه هر يك از سه دولت، منطقه اي ازآلمان را اشغال كرده و اداره امور آن را به كميسيون نظارت كه از فرماندهان عالي نيروهاي اشغالگر در برلين تشكيل مي شد واگذار كنند. در اين كنفرانس موافقت شد كه به جاي «جامعه ملل»، يك سازمان بين المللي براي حفظ صلح و امنيت جهان ايجاد شود. درپي اين توافق «سازمان ملل متحد» با اهدافي چون حفظ و صلح و امنيت بين المللي، توسعه روابط دوستانه بين كشورها و تأمين همكاري براي حل مسائل اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و بشردوستانه بين المللي تأسيس شد. به اين ترتيب، شوراي امنيت نيز در قلب سازمان ملل متحد براي حفاظت از منافع قدرت ها شكل گرفت. در همين كنفرانس بود كه اصل استفاده از «حق وتو» در شوراي امنيت تصويب شد. روزولت در چارچوب اين اصل، پيشنهادهاي زير را ارائه كرد: 1- هر يك از اعضاي شوراي امنيت يك رأي داشته باشد. 2- تصميمات شوراي امنيت در مورد مسائل حقوقي بايد با هفت رأي موافق اتخاذ شود. 3- تصميمات شوراي امنيت در مورد مسائل ديگر بايد با رأي موافق هفت عضو، شامل رأي موافق پنج عضو ثابت، گرفته شود. شرط پيشنهاد سوم يعني «شامل رأي موافق پنج عضو ثابت» موجب برقراري «حق وتو» شد. ظهور عدم تعهد همزمان با پايان گرفتن جنگ و استقرار صلح، اردوگاه فاتحان به تدريج به سوي يك همزيستي خصمانه گرائيد. دو ابرقدرت بعد از جنگ، آمريكا و شوروي، تجسم همه جانبه اين سياست خصمانه بودند كه در اروپا، آسيا، آفريقا و حتي در سازمان ملل متحد روياروي يكديگر قرار گرفتند. ازاين رقابت مي بايست دو بلوك سياسي- نظامي پديد مي آمد. يكي در شرق به رهبري مسكو و ديگري در غرب به رهبري واشنگتن. به اين ترتيب جهان درگير جنگ سردي شد كه پيامدهاي وخيمي به همراه داشت. ناديده انگاشتن منافع ملل محروم و رعايت نكردن حقوق كشورهاي توسعه نيافته يا در حال توسعه، موجب ظهور نهضت هاي آزادي خواهانه و رشد تشكيلات و سازمان هاي استقلال طلبانه شد. موج مبارزات ضداستعماري و رهايي بخش قبل از همه، آسيا و خاورميانه را در بر گرفت و سپس به آفريقا كشيده شد. به اين ترتيب فكر تشكيل كنفرانسي متشكل از كشورهاي آسيايي و آفريقايي به وجود آمد كه پس از يك رشته تحولات موجب پيدايش جنبش عدم تعهد شد. عدم تعهديا «عدم وابستگي»، سياست رهبران كشورهايي شد كه صرف نظر از نظام ها و ايدئولوژي هاي متفاوت، هدف و آرمان مشتركي را دنبال مي كردند: رهايي از حلقه نفود شرق و غرب جنبش عدم تعهد در سال 1961 (1340 شمسي) با تلاش رهبراني چون نهرو (هند)، سوكارنو (اندونزي) جمال عبدالناصر (مصر) و تيتو (يوگوسلاوي) به عنوان نيرويي كه به گفته نهرو، «ضدبلوك و نه بلوك» بود، بنيان نهاده شد. نخستين تلاش براي ايجاد همگرايي ميان كشورهايي كه بعدها به غير متعهدها معروف شدند در آوريل سال 1955 در كنفرانس باندونگ انجام شد اين كنفرانس نگراني عميق خود را از تشنج بين المللي و خطر جنگ اتمي اعلام داشت. در بيانيه كنفرانس باندونگ، از ملت ها خواسته شد كه در صلح زندگي كنند و به عنوان همسايگان خوب به توسعه همكاري هاي دوستانه بر پايه اصول زير بپردازند: 1- احترام به حقوق اساسي و انساني و احترام به هدف ها و اصول منشور سازمان ملل متحد؛ 2- احترام به حاكميت و تماميت ارضي همه ملت ها؛ 3- به رسميت شناختن برابري همه نژادها و برابري همه ملت ها صرف نظر از كوچكي و بزرگي آنها؛ 4- خودداري از مداخله در امور داخلي كشورهاي ديگر؛ 5- احترام به حق ملت ها در دفاع فردي يا جمعي، منطبق با منشور سازمان ملل متحد؛ 6- الف) خودداري از به كارگيري نيروهاي دفاعي جمعي به منظور خدمت به يك قدرت بزرگ. ب) خودداري از اعمال فشار به هر كشور از سوي كشور ديگر 7- خودداري از تجاوز يا تهديد به تجاوز يا استفاده از زور عليه تماميت ارضي يا استقلال سياسي هر كشور 8- حل و فصل همه اختلافات بين المللي از طريق صلح آميز از قبيل مذاكره، اجماع، داوري يا حل و فصل حقوقي. 9- ارتقاي منافع متقابل و همكاري هاي دو طرفه 10- احترام به عدالت و تعهدات بين المللي. به دنبال اين كنفرانس، در سال 1961 و با حمايت فيدل كاسترو و مارشال تيتو در كنفرانسي كه در يوگسلاوي سابق برگزار شد، سازمان جنبش عدم تعهد موجوديت خود را اعلام كرد. جنبش غيرمتعهدها كه تاكنون 14 نشست در سطح سران كشورهاي عضو برگزار كرده است 53 عضو از قاره آفريقا، 38 عضو از قاره آسيا، 26 عضو از آمريكاي لاتين و يك عضو از اروپا (بلاروس) دارد. نخستين نشست سران عدم تعهد با 25 عضو در سال 1961 در بلگراد و چهاردهمين دوره آن نيز در سال 2006 در هاوانا برگزار شده است. درحال حاضر كوبا رياست دوره اي اين سازمان را كه 118 كشور جهان عضو آن هستند برعهده دارد. 15 كشور و هفت سازمان بين المللي نيز به عنوان ناظر در جنبش عدم تعهد حضور دارند. ساختار جنبش عدم تعهد بنيانگذاران جنبش عدم تعهد و جانشينان بعدي آنها براين باور بودند كه با توجه به تنوع جغرافيايي و ايدئولوژيكي كشورهاي عضو، در صورت ايجاد ساختارهاي رسمي همچون اساسنامه و دبيرخانه داخلي، احتمالاً اين جنبش از هم فروخواهد پاشيد. زيرا يك سازمان فراملي متشكل از كشورهايي با ايدئولوژي ها و اهداف مختلف هرگز قادر به ايجاد ساختاري اداري و منطقي براي اجراي سياست هايي كه مورد توافق كشورهاي عضو باشد، نخواهد بود. به همين سبب، نوع منحصر به فردي از ساختار اداري در اين جنبش شكل گرفت. براين اساس، ساختار اداري جنبش عدم تعهد مانند ساير سازمان هاي معمول، چندان داراي سلسله مراتب منطقي و حساب شده نيست و همه كشورهاي عضو فارغ از اندازه و اهميت خود از اين فرصت برخوردارند تا در تصميم سازي و سياست گذاري هاي جهاني نقش ايفا كنند. دراين چارچوب، اجلاس سران، مناسبتي است كه اين جنبش در بالاترين سطح تشكيل جلسه مي دهد و كشور ميزبان رياست جنبش و مسئوليت هاي مربوط از جمله تلاش براي ارتقاي اصول و فعاليت هاي جنبش را از كشور ميزبان قبلي براي مدت سه سال تا اجلاس بعدي برعهده مي گيرد. به اين ترتيب ساختار اداري جنبش نيز در مدت رياست كشور ميزبان به اين كشور سپرده مي شود كه اين وظيفه نيز معمولاً برعهده وزارت خارجه آن كشور قرار مي گيرد. علاوه بر اين، از آنجا كه سران كشورهاي عضو جنبش عدم تعهد به طور منظم در اجلاس سالانه مجمع عمومي سازمان ملل متحد با يكديگر ديدار مي كنند و بيشتر كارهاي خود را در آنجا انجام مي دهند نماينده دائم كشور رئيس جنبش به عنوان وزير امور عدم تعهد عمل مي كند. به منظور تسهيل مسئوليت هاي رياست جنبش تعدادي ساختار با هدف ارتقاي هماهنگي ميان كشورهاي عضو به وجود آمده است كه شامل گروه هاي كاري، گروه هاي تماس، كميته هاي ويژه و ساير كميته هاي عدم تعهد است. آخرين (چهاردهمين) اجلاس سران از 20 تا 25 سپتامبر 2006 در هاوانا پايتخت كوبا برگزار شد. از اين تاريخ تا به امروز رياست جنبش عدم تعهد را كشور كوبا برعهده دارد. صدور بيانيه جداگانه درارتباط با فعاليت هاي هسته اي جمهوري اسلامي ايران از جمله مهمترين موضوعات مطروحه در اين اجلاس بود. اجلاس آتي سران كشورهاي گروه جنبش عدم تعهد نيز قرار است در ژوئيه 2009 در شرم الشيخ مصر برگزار شود. جمهوري اسلامي ايران و عدم تعهد ايران به دليل پيوستن رژيم پهلوي به پيمان نظامي بغداد نتوانست در نخستين اجلاس سران كشورهاي غيرمتعهد (بلگراد 1961) حضور يابد و از آن تاريخ به بعد نيز مسئله عضويت ايران در اين جنبش مطرح نشد. در سال 1357، پس از پيروزي انقلاب اسلامي و در ششمين نشست سران جنبش عدم تعهد در هاوانا، ايران به عضويت اين سازمان درآمد. جمهوري اسلامي ايران براساس آموزه هاي اصلي معمار كبير انقلاب اسلامي حضرت امام خميني(ره)، يعني دكترين نه شرقي نه غربي كه به انديشه عدم تعهد نزديك است، ترجيح مي دهد اين جنبش با حفظ استقلال عملي و پويايي موضع گيري، به بازنگري در متن معادلات جهاني مبادرت ورزد اين، فصل مشترك مواضع و سخنراني هاي مسئولان ايران در نشست هاي متعدد سران و وزيران خارجه كشورمان از سال 1357 تاكنون بوده است. شايد بتوان گفت جنبش عدم تعهد يكي از مفيدترين سازمان هاي بين المللي است كه ايران پس از پيروزي انقلاب اسلامي به عضويت آن درآمده است. پس از تثبيت اوضاع سياسي كشور از سال 1360، ايران بر حضور خود در اين جنبش افزود و اين جنبش نيز متقابلا اقدامات مثبتي به سود ايران انجام داد كه از آن جمله مي توان به تلاش براي پايان دادن به جنگ ايران و عراق، محكوم كردن حمله آمريكا به هواپيماي مسافربري ايران در تير 1367، حمايت از اجراي قطعنامه 598 و ساير موضع گيري هايي كه با سياست هاي جمهوري اسلامي ايران انطباق داشته اند، اشاره كرد. موضوعاتي چون فلسطين، مخالفت با مذهب ستيزي و نژادپرستي، تقاضا براي گشودن بازار كشورهاي شمال به روي صادرات كشورهاي جنوب از جمله اين اقدامات بوده است. مهم ترين اقدام حمايتي جنبش غيرمتعهدها در قبال كشورمان تلاش براي محكوم نشدن ايران در آژانس بين المللي انرژي اتمي بوده است. در نشست هاي شوراي حكام آژانس كه به منظور بررسي فعاليت هاي هسته اي ايران برگزار شده است غيرمتعهدها با موضع گيري خود از اين شورا خواسته اند به دور از فشارهاي سياسي به بررسي دقيق وضع تسليحاتي همه كشورهاي عضو بپردازد. اين جنبش همچنين در پايان چهاردهمين نشست سران در هاوانا در بيانيه جداگانه اي ضمن حمايت از فعاليت هاي صلح آميز هسته اي ايران، پيوستن رژيم صهيونيستي را به معاهده منع گسترش سلاح هاي هسته اي (ان پي تي) خواستار شد. در نگاه كلي مي توان گفت با پيوستن ايران به اين جنبش، انديشه حمايت از تبديل جنبش به يك سازوكار تأثيرگذار در معادلات جهاني تقويت شده است؛ به ويژه آنكه جمهوري اسلامي ايران به همراه كوبا، مالزي و آفريقاي جنوبي در رديف چهار كشور پيشرو در زمينه بيداري غيرمتعهدها قرار دارد كه از زمان پيوستن به اين سازمان همواره به ضرورت عملي شدن خواسته هاي جنبش اهتمام و بر آن تأكيد كرده است. اهم مواضع جمهوري اسلامي ايران كه در سخنراني هاي مقامات رسمي كشور در اجلاس هاي سران اين جنبش تبلور يافته است عبارتند از: درخواست براي ارتقاي نقش جهاني جنبش در عرصه بين المللي با هدف تحقق تساوي حقوق در عرصه بين المللي، نياز به تجديدنظر در اصول جنبش به منظور تكميل فلسفه وجودي عدم تعهد با توجه به مقتضيات و تحولات جهان معاصر، حركت جنبش به سوي جنبه ايجابي و نقش آفريني و رهبري در جهان معاصر، لزوم تقويت هويت جنبش براساس صلح، معنويت و محبت و تحقق آرمان هاي بشري براي غلبه بر ناامني و تبعيض و بي ثباتي، تلاش براي تصحيح روندهاي يكجانبه گرايانه و تبعيض آلود موجود، تقويت جنبش غيرمتعهدها از طريق تعاملات فرهنگي و سياسي اعضاي جنبش، فعال تر كردن اركان جنبش، توجه به ظرفيت هاي بالاي سياسي و توسعه صلح و آرامش، بازنگري كلي در اهداف و ساختار شوراي امنيت سازمان ملل و تحقق عضويت دائم داراي امتياز وتو در شوراي امنيت بر مبناي گفتمان عدالتخواهي.