جستجو در پایگاه روزنامه کیهان  

شنبه 22 تير 1387 - 9 رجب 1429 - 12جولاي 2008 - سال شصت و چهارم - شماره 189131
 

لزوم تدوين دقيق سازوكار انتخاب و نظارت بر كار مديران
منافقان و استفاده ابزاري از دين
	لزوم تدوين دقيق سازوكار انتخاب و نظارت بر كار مديران  عباسعلي كامرانيان به نظر مي رسد كه در بين علل و عوامل فراز و فرود يك مجموعه، نقش مدير، نقشي منحصر به فرد و حائز اهميت فوق العاده و تعيين كننده است. هرچقدر مسئولين كشور در اين خصوص سرمايه گذاري كنند و به تدوين قوانين كارشناسي شده و دقيق بپردازند و نيز آنچه دستگاه هاي نظارتي تلاش كنند تا به ارزيابي دقيق و منصفانه از كار مديران بپردازند مفيد، لازم و ضروري است و هيچ قدم، قلم و سكه سرمايه اي به هدر نخواهد رفت. سرويس فرهنگ و معارف روزنامه كيهان در اين خصوص سلسله گفتارهايي را با كارشناسان فن و اساتيد داشته است. اينك گفت وگوي ما با حجت الاسلام والمسلمين سالك كه مسئوليت گزينش كل كشور را برعهده داشته است از نظر مي گذرانيد: ضمن تشكر از حضور شما در اين گفت وگو، به نظر مي رسد كه شكوفايي و نوآوري در وهله اول بايد توسط مديران و دست اندركاران جامعه درك و مهم تلقي گردد. اگر چنين شود به يقين اهميت شايسته سالاري بيشتر روشن مي شود زيرا مديران و مسئوليني شايسته هستند كه به منويات رهبر انقلاب پاسخ در خور شأن داده و زمينه سازي شكوفايي و نوآوري را از جهت وضع سازوكارها و نيز تكليف به مديران و كاركنان تابعه انجام مي دهند. نظرتان دراين باره چيست؟ - انقلاب اسلامي ما يك انقلاب براي شكوفايي ارزش هاي مكتبي و ديني است. در طول اين سال ها انقلاب اسلامي ارزش هاي مكتبي و اسلامي را به جهان عرضه كرده است. چون مبناي انقلاب قرآني و ديني است به طور طبيعي افرادي كه بايد در اين نظام مناصب را در اختيار بگيرند بايد انسان هاي صالح يا اصلح باشند. در قرآن كريم بيش از صد آيه وجود دارد كه بر انتخاب انسان هاي شايسته تأكيد كرده است. مثلاً آيه شريفه «ان الله اصطفي آدم و نوح و آل ابراهيم» خداوند متعال انسان هايي را براي هدايت مردم و رهبري و مسئوليت جوامع انتخاب كرده است كه داراي مجموعه اي از ارزش ها هستند. پيامبران الهي نيز جانشيناني و مسئوليني را براي خود انتخاب كرده اند كه افراد كاملي از جهت ارزش هاي الهي و عمل به قوانين اديان بوده اند. به همين ترتيب افرادي كه پس از آنها انتخاب شده اند، كساني بوده اند كه از شايسته ترين افراد دوران خود بوده اند. در عرصه انقلاب اسلامي نيز حضرت امام(ره) با روش و منش و انتخاب هايي كه كرده اند، برهمين امر صحه گذاشته اند. مثلاً انتخاب آيت الله شهيد دكتر بهشتي، شهيد آيت الله قدوسي و... از اين جمله است. به واقع آنها زبده ترين افراد دوران خود بودند كه توسط امام انتخاب شدند. چنين افرادي براساس معيارهاي ايماني و اخلاقي انتخاب مي شدند.  به نظر شما براي انتخاب مسئولين شايسته به چه محورهايي بايد توجه شود؟ - به سه محور بايد توجه كرد: انديشه، تفكر و تعقل، اخلاق و ارزش ها و عملكرد و اعمال صالح. كسي كه انديشه و تفكر او براساس انديشه اسلامي باشد، بخشي نگر، گروه گرا و فردگرا نيست بلكه نگرش او جهاني و گرايش او به سمت مصلحت امت اسلامي است. چنين كسي براي اداره جامعه فرد مفيدي خواهد بود. چون در چارچوب ديني مي انديشد خارج از اين چارچوب نگاه و توجهي ندارد. بنابراين مسائل را در اين چارچوب مي آورد و به آنها قالب و شكل مي دهد. صدق، راستگويي، اخلاص، مكتب شناسي، مردم شناسي، دشمن شناسي از محورهاي ديگري است كه لازم است به آنها توجه شود. وقتي مديري با اين ويژگي ها در رأس مجموعه اي قرار گيرد، زير مجموعه خويش را براساس همين ارزش ها سازماندهي و اداره مي كند. چنين مديراني خدوم مردمند و خدمت را عبادت مي دانند. مهمتر از آن عبد خدا هستند، عبد قدرت ها و ابرقدرتها نيستند. محور سوم كه بايد به آن توجه شود، عملكرد فرد است. بايد سوابق، خدمات، كارها و فعاليت هاي كسي كه مي خواهد منصوب شود مورد بررسي و تأمل قرار گيرد. بايد عمل صالح اين فرد يعني كارهاي مناسب، شايسته و درست او تأييد شود. اگر ما در عرصه انتخاب مديران به اين سه محور توجه كافي داشته باشيم به راحتي مي توانيم مديران اصلح را انتخاب كنيم. ¤ به نظر شما با توجه به اينكه هر پستي داراي مرتبه اي است و پست هاي متعدد مراتب گوناگون دارند آيا ما توانسته ايم براي هر رده پستي شرايط مناسب مدير آن پست را تدوين كنيم و در اختيار كساني كه مي خواهند مديران را انتخاب كنند بگذاريم و نيز نظارت دقيقي هم داشته باشيم كه تخطي از اين اصول نشود و سليقه ها و گرايش هاي فردي جاي ضوابط را نگيرد؟ - سؤال بسيار بجايي كرديد. در اينجا دو نكته بايد مورد توجه قرار گيرد: اول اصول مشترك نظام جمهوري اسلامي كه بايد براي همه مديران مدنظر قرار گيرد. نكته دوم اينكه براي هر پستي به تناسب رده آن پست و نوع كار بايد ويژگي هاي خاص مدنظر قرار گيرد. مثلاً مديريت در امور پزشكي با مديريت در وزارت اقتصاد متفاوت است. در واقع سؤال شما يك سؤال كليدي است. در اين خصوص دستگاه هاي مختلف آمده اند بانك هاي اطلاعات براي خودشان تشكيل داده اند و خودشان معيارهايي را مشخص كرده اند. البته مقدمات بانك اطلاعات مديران و بانك اطلاعات كاركنان آماده شده است. اگر اين بانكها در كشور كارشان را شروع كنند و آنچه شما در سؤالتان مطرح كرديد را تدوين و آماده براي مديريت هاي كشور كنند، كار انتخاب مديران صالح بهتر مي شود.  بنابراين فعلاً دستگاههاي مختلف براي خودشان معيارهايي دارند اما يك مجموعه معيار جامع و كامل كه دقيق كارشناسي شده باشد و براي همه تصميم گيرنده ها قابل استفاده باشد، وجود ندارد. - درست است، چنين چيز جامعي وجود ندارد. حداقل من سراغ ندارم.  رده هاي مديريتي كشور از بالا تا سطح وزرا توسط مردم انتخاب مي شوند و سازوكار نظارت بر آنها نيز وجود دارد. اما از معاونين وزراء به پايين توسط افراد منصوب مي شوند. اينجاست كه اعمال سليقه ها و وجود رويه هاي متعدد، امور را از يك روال حساب شده و دقيق به انواع و اقسام گرايشها سوق مي دهد. به نظر مي رسد كه مهمترين مشكل مديريتي كشورنيز از همين مديران ميانه تا پائين كه انتصابي هستند و با روشهاي متعدد انتخاب مي شوند شروع مي شود. در اين باره نظرتان چيست؟ - ما هم معتقديم كه غير از موارد خاص كه در قانون اساسي پيش بيني شده است، بقيه مديران كشور بايد براساس يك سازوكار دقيق و كارشناسي زبده گزيني شوند. اما مديران معتقدند كه تشخيص افراد براي معاونتها و زيرمجموعه هاي آنها بايد برعهده خودشان باشد و نبايد دستگاه ديگري دخالت كند. اين يكي ا ز نظرات مهم و اعتراض هاي آنها است. اما حرف ما به مديران اين بو دكه گزينش كل كشور كه زيرنظر شخص رئيس جمهور است بازوي شايسته اي براي مديران است كه بتواند انسانهاي شايسته را انتخاب كنند.  به عبارت بهتر، گزينشها بازوي مديرانند نه مانع آنها چون اگر مديري موفق شود افراد شايسته اي را انتخاب كند و اداره خود را به نوآوري و رشد و شكوفايي برساند، موجب افتخار و سربلندي خود اوست و در غير اين صورت مردم عيوب آن مجموعه را از چشم مدير هم مي بينند. - بله همينطور است. اگر شما به نحوه انتخاب مديران دركشورهاي مختلف توجه كنيد مي بينيد كه سخت ترين روشها براي انتخاب مديران وجود دارد.  حتي براي مديران ميانه؟ - بله، براي مديران ميانه.در برخي از كشور ها براي اينكه فردي را به پستي منصوب كنند، پيشينه هفت سال قبل او را دقيقاً بررسي مي كنند. حتي اگر آن فرد در اين دوران تصادفي داشته و دليل آن تصادف بي توجهي يا خطاي او بوده باشد، چنين كسي را براي مديريت انتخاب نمي كنند.اينقدر دقيق سوابق افراد را مورد بررسي قرار مي دهند. اما در كشورما چنين كاري را نمي كنيم.  ببينيد! در بين عوامل مختلف كه در صعود يا سقوط يك مجموعه نقش دارند«مدير» مهمترين نقش را دارد. به همين جهت است كه براي بررسي علل و عوامل مشكلات دستگاههاي كشور، توجه خاص بايد به چگونگي كار مديران آن دستگاهها شود. - بله، يكي از عوامل مشكلات ضعف بخشي از مديران است. و شكي نداريم كه نقش مدير در ارتقاء يا ركود جامعه، نقش اول است. اين را قبول داريم و لذا هرچقدر كه نظام براي شايسته سالاري، كشف مديران زبده و نظارت بر كار آنها سرمايه گذاري كند، به نفع جامعه، مردم و نظام است.  البته ساز وكار بايد فراهم شود. مادامي كه سازوكار فراهم نشود، امكان انجام اينكار وجود نخواهد داشت. - دقيقاً، بايد سازوكار توسط يك دستگاهي كه جامع نگر باشد و دقيقاً مسايل را بررسي و مشخص كند تدوين و اجرا شود.  و تا ماداميكه اينكار نشود مشكل بين مديران وگزينش باقي است. - بله، ما يكي از مشكلاتي كه در گزينش كل كشور داشتيم اين بود. ما مي گفتيم آقاي مدير! شما چند نفر را انتخاب كنيد تا ما بررسي كنيم و شما از بين افرادي كه مناسب تشخيص داده شده اند، هر كدام راخواستيد براي معاونت خود انتخاب كنيد. او مي گفت فلاني فقط بايد باشد. و اين در حالي بود كه فرد شايسته تر از او وجود داشت! اين مشكل كشور است. آقاي مدير فشار مي آورد كه اين باشد و آن نباشد. به خاطر رفاقت يا ارتباط حزبي و غيره... بنابراين الآن ملاكهاي موجودي هم كه براي تعيين مديران است، ضعيف اجرا مي شود. البته خلاءهاي قانوني هم داريم كه بايد برطرف شود و قانون بايد اصلاح بشود. متاسفانه بعضي از مديران خودشان را قانون مي دانند!  نكته آخر اين است كه متاسفانه بركار مديران نيز نظارت دقيق و حساب شده اي هم نمي شود. حداقل بر كار بخشي از آنها. - دستگاههاي نظارتي د ركشور فراوان است. حتي هر دستگاهي حراست دارد و... همه هستند اما باز مي بينيد كه بعضي از مديران در چارچوب قانون عمل نمي كنند.  چرا؟ - چند دليل دارد: اول اينكه مدير خودش را قانون نداند و اعمال سليقه نكند. مدير بايد قانون را اجرا كند. دوم اينكه دستگاههاي نظارتي بايد دقيق به تعهد بازرسي و نظارت خويش عمل كنند. دقيق بازرسي، بررسي و عمل كنند. اين نباشد كه وقتي مي خواهند از جايي بازرسي كنند از قبل اطلاع دهند و... بايد بدانند كه اگر مديري يا دستگاهي ضعيف عمل مي كند و آنها مي نويسند قوي است اين خيانت به دين و مردم است.  البته ناگفته نماند كه بخش عظيمي از مديران هم هستند كه خالصانه زحمت مي كشند و شبانه روز كار مي كنند، زحمات آنها مورد توجه بايد باشد و از آنها نيز بايد تجليل شود. اين مطلب هم نبايد مورد بي مهري واقع شود. - بله اما آيا مدير شايسته مديري است كه شب و روز كار كند يا اينكه نه، مدير شايسته مديري است كه سازوكارها را اصلاح كند، موانع را برطرف كند، امكانات تحت نظر خود را به بهترين وجهي مورد استفاده قرار دهد. براي كاركنان انگيزه ايجادكند، شوق آفرين باشد، و خود و مجموعه اش را بسوي كمال حركت دهد. اين منظور ما است. مديريت حضرت امام، اينگونه مديريتي بود. آنگاه نظارت دقيق هم بركار مديران داشتند.  به نظر شما نقش خودسازي و توجه به اخلاق در عرصه فعاليتهاي مديران چقدر حائز اهميت است؟ - بي ترديد خودسازي در عرصه زندگي فردي و اجتماعي مديران نقش مهمي دارد. ما بايد بدانيم كه يك مدير در ابعاد مختلف چقدر روي نفس خويش كار كرده است. چقدر دشمن شناس است؟ چون هر فردي سه دشمن دارد: نفس خودش، خصم و نفاق. اگر فردي بتواند نفسش را كنترل كند، ارزشمند است. بتواند نفاق را بشناسد و در برابرش موضع گيري كند، در سنگر مبارزه با دشمنان نيز مقاوم و استوار باشد. معلوم است كه چنين كسي خودش را در ابعاد مختلف ساخته است. بنابراين وقتي خودساخته باشد مي تواند مجموعه خويش را بسازد وگرنه كسي كه در عرصه خودسازي موفق نبوده چگونه مي تواند ديگران را بسازد.  فكر مي كنيد كه گروه گرايي و ديدن افراد به صورت سفيد سفيد يا سياه سياه در عرصه انتخاب مديران چه ضررهايي دارد؟ - يكي از آفات مهم، گروه گرايي است. بخاطر اينكه در اين عرصه رعايت بدون قيد و شرط از افراد گروه، باند و تشكيلات مي شود. اين كار يك منفعتي دارد و يك خسارتي. منفعتش اين است كه بالاخره انسان فردي را مي شناسد، به او اعتماد دارد... اما خسارتش اين است كه چشم انسان برعيوب او بسته مي شود و انسانهايي كه از آن فرد براي اين پست شايسته تر هستند، به حاشيه رانده مي شوند و نظام و مردم از خدمت آنها منتفع نمي شوند. اين به جامعه ضربه مي زند و براي كشور ضرر دارد. اين از جمله مهمترين آفتهاي مديريت است. بر اين بيفزاييد آفت ديگر مديريت را كه عبارت از وابستگي فكري است. وقتي مديران يك مجموعه وابستگي هاي فكري متعدد داشته باشند، نمي توانند يك سياست را به جلو ببرند. قصدي هم ندارند، نوع تفكرشان با هم متفاوت است. اما اگر اين مديران به نوع تفكر نظام در آن موضوع خاص توجه كنند و همه به آن سمت و سو حركت كنند، موفق مي شوند. بنابراين علاوه بر آنچه گفته شد، بايد به انديشه هاي مديران و نوع نگرش آنها نيز توجه شود تا هماهنگي لازم بوجود آيد.  از لطف و محبت شما سپاسگزارم. - من هم از شما متشكرم.
	منافقان و استفاده ابزاري از دين رحمان عبدخدايي جريان نفاق، خطرناكترين جريان رايج در جامعه اسلامي است. منافقان درنظر قرآن كريم از كفار بدتر شمرده شده اند و مؤمنان ترغيب شده اند كه جريان نفاق را شناخته و در برابر آن موضع بگيرند. نويسنده مقاله كوشيده است بطور اجمالي به تبيين روش ها و منش هاي منافقان بپردازد: مطلب را با هم ازنظر مي گذرانيم. ¤¤¤ مفهوم و زمينه هاي پيدايي نفاق نفاق و دورويي پديده اي است كه در هنگام حكومت و حاكميت اسلام پديد مي آيد. اين اصطلاحي است كه در دوره قدرت اسلام در مدينه پديد آمده است. منافق در اصطلاحات قرآني كسي است كه به ظاهر مسلمان است و در باطن، ايماني ندارد و تنها تظاهر به اسلام و دين داري مي كند و تنها براي دست يابي به موقعيت هاي اجتماعي و بهره گيري ا زمنافع دنيوي دين داري و يا فرار ازمجازات و يا كشته شدن به اسلام روي مي آورد و شهادتين را ادا مي كند. بنابراين نفاق پديده اي سياسي و اجتماعي باحضور قوي مصلحت گرايي و منفعت گرايي دنيوي است. قرآن به مسئله نفاق از جهات و ابعاد مختلفي پرداخته است و براي معرفي آنان و آشناسازي مؤمنان با روش ها و شيوه ها و اهداف جريان نفاق به تحليل و تبيين بينش و نگرش و رفتارهاي آن توجه داده است. از اين رو بازخواني اين تحليل براي شناخت پديده پيچيده اجتماعي نفاق امري ضروري و بايسته است. به ويژه آن كه نفاق به جهت تضاد ظاهر و باطن به سادگي قابل شناسايي و ردگيري نيست و منافقان به جهت دورويي به گونه اي رفتار مي كنند كه ظاهر ايشان حتي از ظاهر مؤمنان به صلاح نزديك تر است. از اين روست كه تنها با تحليل رفتارها و گرايش هاي ايشان امكان شناسايي منافقان از مؤمنان فراهم مي آيد. از آن جايي كه هركس شهادتين را به زبان آورد مسلمان است و با او به عنوان مسلمان برخورد مي شود و از فوايد و آثار دنيوي آن بهره مند مي شود و حقوق شهروندي درباره او رعايت مي گردد به گونه اي كه نمي توان وي را از دست يابي به مسئوليت هاي اجتماعي و سياسي و نظامي بازداشت و يا متهم به امري كرد، دشواري فزاينده اي براي تعامل با اين دسته از افراد در جامعه پديد مي آيد. هركسي را نمي توان متهم به نفاق كرد و يا به اتهامي از دايره اسلام بيرون راند. اين گونه است كه چگونگي تعامل با منافقان دشوار است. اين دشواري به جهت عدم امكان شناسايي آنان است؛ زيرا منافقان هرگز به طور آشكار و علني كفر خويش را آشكار نمي كنند و همواره بر ايمان بلكه شدت ايمان خويش تأكيد مي ورزند. بنابراين كساني كه به طور آشكار و علني با دين اسلام مخالفت مي ورزند هرچند كه در جامعه اسلامي زندگي مي كنند منافق نيستند بلكه كافر و مشرك مي باشند. راه هاي شناخت منافقان تنها راه شناسايي و درگيري منافقان دقت و تأمل در رفتارها و گرايش هاي آنان است كه با اصول اسلامي و ايماني در تضاد است. براي شناخت منافقان در هر جامعه اي بازخواني روش تحليل و شناسايي آنان كه در قرآن به كار رفته است مي تواند بسيار مفيد و سازنده باشد. از اين روست كه در اين جا به تحليل قرآن به عنوان يك روش توجه مي شود تا براساس آن در جامعه امروز نيز بتوان منافقان را از شهروندان مؤمن بازشناخت. قرآن در آيات نخست سوره بقره به تحليل رفتارها و منش ها و كنش ها و حتي عقايد ايشان مي پردازد تا مؤمنان نسبت به منافقان و جريان نفاق با آگاهي و اطلاع بيشتري برخورد كنند و از آسيب هاي جدي و خطرناك آن ها خود و جامعه ايماني را حفظ كنند؛ زيرا جريان نفاق به جهت دوگانگي و دورويي بدتر از كافران و مشركان هستند و ضربه هايي كه ايشان به جامعه و ايمان مردم وارد مي سازند سخت تر و جانكاه تر است. از اين رو خداوند نفاق را كفر خطرناكي ارزيابي مي كند كه از درون جامعه بر آن خنجر وارد مي سازد و به همين دليل شدت تهديد خداوند نسبت به آنان بيشتر از تهديد كافران است.خداوند مي فرمايد كه منافقان به جهت كفر نفاق خويش در پايين ترين درجات دوزخ خواهند بود و درك الاسفل مكاني است كه خداوند براي منافقان فراهم آورده است. خداوند در سوره بقره مردم را به سه دسته تقسيم مي كند. نخست به افراد مومن و يا متقي اي اشاره مي كند كه به جهت سلامت فطرت خويش از اين آمادگي برخوردارند كه ايمان واقعي را كسب كنند و از هدايت كتاب الهي بهره بگيرند. دسته دوم كافراني هستند كه به جهت فساد فطرت و از دست دادن سلامت فطري خويش از تقواي هنجاري دور شده اند و هرگونه تهديد و تشويقي آنان را به راه نمي آورد. بنابراين كساني هستند كه چه آنان را هشدار باش بدهند و يا ندهند همان راه خويش را مي پيمايند و از آن باز نمي گردند؛ زيرا شخصيت ايشان به گونه اي شكل گرفته و كامل شده است كه ديگر سخن حق را نمي توانند بشنوند و يا بفهمند و يا تحت تأثير هشدارها و انذار تغيير مسير دهند. ابزارهاي شناختي ايشان تحليل رفته است. گوش هايشان سنگين شده و زنگارهاي گناه آن را پر كرده و مهر بر آن نهاده است به گونه اي كه راه شناختي از راه گوش بر آن بسته شده است. بر چشم هايشان نيز پرده اي قرار گرفته است كه همان زاويه ديد و نگرش ايشان را تشكيل مي دهد و همه چيز را از آن پرده مي نگرند. اين گونه است كه پرده دنيا همه چيز را به شكلي نشان مي دهد كه از باطن آن خبري نيست و ناتوان از دقت و تامل از راه چشم در مسايل پيراموني هستند. اين گونه است كه عقل و قلب ايشان نيز ناتوان از تحليل درست مسايل است و ميان انذار و عدم انذار فرقي نمي گذارد. در اين تحليل، بخش ديگري از جامعه و شهروندان اسلام وجود دارد كه از آنان به عنوان منافقان ياد مي كند و درباره ايشان در حوزه اعتقادي مي فرمايد: و من الناس من يقول آمنا بالله و باليوم الاخر و ما هم بمومنين يخادعون الله و الذين آمنوا و مايخدعون الا انفسهم و ما يشعرون؛ برخي از مردمان كساني هستند كه مي گويند به خدا و روز آخرت ايمان داريم در حالي كه مومن نيستند آنان مي خواهند با اين كار خدا و مومنان را بفريبند و خدعه و نيرنگ بزنند ولي آنان تنها خودشان را مي فريبند و به اين مطلب آگاه نيستند.(بقره آيه 8 و 9) استفاده ابزاري از دين در آيه نخست سوره منافقون در تحليل علت اين كه به اسلام روي آورده و شهادتين را به زبان مي آورند مي گويد: اذا جاءك المنافقون قالوا نشهد انك لرسول الله و الله يعلم انك لرسوله و الله يشهد ان المنافقين لكاذبون اتخذوا ايمانهم جنه؛ هنگامي كه منافقان نزدت مي آيند مي گويند كه ما شهادت مي دهيم كه تو رسول خدايي و خدا مي داند كه تو رسول اويي ولي خداوند درباره منافقان شهادت و گواهي مي دهد كه آنان دروغگويند و ايمان را تنها براي ابزار برگزيده اند. بنابراين منافقان از ايمان و دين به عنوان ابزار استفاده مي كنند. تعبير به اين كه آنان شهادت به رسالت و توحيد را تنها براي جنه و سپر اختيار كرده اند نشان مي دهد كه ايشان در جامعه احساس خطر مي كردند و براي اين كه خود را در دژ امني قرار دهند و از آسيب هاي احتمالي از سوي دين و دينداران در امان بمانند به شهادتين روي آورده و ايمان اختيار كرده اند. در حقيقت دين ابزاري است كه در پناه آن مي كوشند تا خود را از مومنان و جامعه ايماني حفظ كنند. به همين دليل گفته شد كه نفاق زماني در جامعه شكل مي گيرد كه اسلام و ايمان در قدرت باشند و كافران براي رهايي از فشارهاي قدرت اسلام به دين روي مي آورند تا در پناه آن خود را از هرگونه گزندي حفظ كنند. اين گزند تنها از قدرت جامعه ايماني محتمل است. هرچند كه ممكن است كه اين گزند و آسيب توهمي و نادرست باشد ولي تنها ترس از اسلام و جامعه ايماني است كه برخي از شهروندان را وادار مي سازد كه خود را در ظاهر مطابق با جامعه و سازگار و همراه با آن نشان دهند در حالي برخلاف آن ايمان داشته و حركت مي كنند. در آيه 16 سوره مجادله نيز به همين مسئله اشاره كرده و تحليل مي كند كه علت روآوري منافقان در جامعه ايماني به ايمان و اسلام تنها ترس است و براي حفظ خويش سپر و زره اسلام را برتن كرده اند تا با آن از آسيب هاي اجتماعي در امان بمانند. جريان نفاق، جرياني است كه دين را ابزار خويش قرار مي دهد و با نگاه دين ابزاري به آن رو مي آورد. اين جريان از جريان هاي مخفي و زير زميني است. به سخن ديگر از خصوصيات و ويژگي هاي جريان نفاق حركت هاي زيرزميني و مخفي آنان است. به هدف ضربه زدن و جلوگيري از افزايش قدرت اسلام به اسلام رو مي آورند تا از داخل بر پيكر آن ضربه وارد سازند. از اين روست كه هدف از ورود به ايمان و اسلام تنها پناه بردن به سپري است كه در پناه آن بتوانند از درون تهديدات خود را عملي سازند و به اهداف خويش دست يابند. از اين روست كه هم در آيه16 سوره مجادله و هم در آيه 2سوره منافقان سخن از گرفتن جنه و سپر اسلام براي سد و بستن راه خدا به ميان آمده است: اتخذوا ايمانهم جنه فصدوا عن سبيل الله. منافقان و محافل سري در آيات سوره مجادله به حركت هاي زيرزميني آنان و برگزاري محافل سري توطئه اشاره مي كند. در آين آيات به خوبي و روشني تبيين مي شود كه اهل نفاق، انسان هايي محفلي هستند و از توده مردم دور بوده و همواره فعاليت ها و نقشه ها و برنامه هاي خويش را در محافل و از راه آن پيش مي برند. اين گونه است كه آنان را اهل نجوا معرفي مي كند. نجواگرايان كساني هستند كه براي توطئه در محافل خاصي گرد مي آيند. قرآن در گزارشي كه از محتواي نجواي آنان در محافل سري و زيرزميني مي دهد مشخص مي كند كه اين محافل براي تعالي و تكامل جامعه و يا براي افزايش هنجارهاي اجتماعي نيست بلكه همواره در اين محافل سري توطئه مي شود كه چگونه حدود الهي دور زده شود و قوانين نقض و زير پا گذاشته شود و يا چگونه با رهبري جامعه مي توانند مبارزه كنند. خداوند مي فرمايد: با آن كه به ايشان هشدار داده شده است كه از ايجاد محافل سري پرهيز كنند و اقدام به راه اندازي تشكيلات محفلي نكنند ولي آنان اين كار را انجام مي دهند و از هر آن چه نهي و بازداشته مي شوند به همان سمت و سو مي روند. محتواي سخنان ايشان در اين محافل نيز سه مسئله است: گناه و ناهنجاري و قانون شكني و تجاوز به حريم قانون و سرپيچي از فرمان هاي رهبري جامعه: الم تر الي الذين نهوا عن النجوي ثم يعودن لما نهوا عنه و يتناجون بالاثم والعدوان و معصيت الرسول. قرآن مشكل عمده شناسايي منافقان و اهل محفل را در اين مي داند كه از نظر ظاهري افرادي ظاهر الصلاح هستند و اگر اين روش هاي محفلي آنان نبود امكان نداشت كه ايشان شناخته شوند؛ زيرا افرادي هستند كه هنگام رو به رو شدن با رهبري جامعه چنان به پيامبر احترام مي گذارند و بر او سلام و تحيت مي فرستند كه حتي خداوند آن گونه به پيامبرش سلام نمي رساند. (مجادله آيه8) روش چاپلوسي آنان اين گونه است كه همه را فريب مي دهد. بنابراين روشي كه موجب مي شود تا منافقان شناخته شوند برگزاري محافل سري و انجمن هاي مخفي و زير زميني توطئه است. (همان) در اين محافل دوستان شيطان و اولياي وي گرد مي آيند و در محفل حزب الشيطان به توطئه مي پردازند. از اهدافي كه در اين محافل دنبال مي شود فراهم آوردن بسترها و زمينه هايي براي حزن و اندوه مؤمنان و دلسرد كردن آنان و ضربه زدن به جامعه ايماني و مؤمنان است. (مجادله آيه10) آنان با مال و ثروتي كه دارند به توطئه اقدام مي كنند. (مجادله آيه 17) و بر اين باورند كه از نظر بينشي و نگرشي در سطح عالي تري از مردم قرار دارند و چيزهايي كه آنان مي فهمند و مي دانند از آموزه هاي وحياني برتر است. انديشه ها و تفكرات خويش را برخاسته از عقل و حكمت مي شمارند و آموزه هاي وحياني را چيزي جز سفاهت برنمي شمارند. (مجادله آيه 18 و بقره آيه 12 و 13) از نظر اجتماعي برنامه هاي خويش را برنامه هاي اصلاحي برمي شمارند كه براي جامعه مفيد و سازنده است؛ زيرا اين برنامه داراي خاستگاه عقلاني است و از هرگونه سفاهت و بي خردي به دور مي باشد. (بقره آيه 11) در محافل و انجمن سري و شيطاني خويش دمي از توطئه دست نمي شويند و رفتارهاي مؤمنان كه بر پايه آموزه هاي وحياني است را رفتارهاي قابل تمسخر برمي شمارند. (بقره آيه 14) مؤمنان و جامعه ايماني و رهبري را به تمسخر مي گيرند و درباره روش ها و برنامه هاي وي به نقد استهزايي مي پردازند و رهبري را به ساده لوحي متهم مي كنند كه همواره هر چيزي را كه از ايشان مي شنود مي پذيرد و بدون اعتراض گوش مي دهد. از اين رو رهبري را به ساده لوحي متهم مي كنند و مي گويند كه وي فردي اذن است. اذن كسي است كه همه سخنان را به دقت گوش مي دهد و حتي به سخنان ياوه و چرند و دروغ آنان توجه مي كند و به نوعي انساني زودباوري است كه گوش به ديگري مي سپارد و هرچه ديگري گفت عمل مي كند. توطئه هاي آنان بر اين اساس و هدف است كه رهبري جامعه را در اختيار بگيرند و با نام دين بر مردم حكومت كنند. خود را به جهات برتري در اموال و ثروت و شمار پيروان و طرفداران و فرزند مردماني ارجمند مي يابند كه مي بايست زمام امور كشوري و جامعه را به دست گيرند و مؤمنان را كه از نظر ايشان مردماني سفيه و نابخرد هستند از مراكز قدرت بيرون برانند بلكه پله پله و گام به گام چنان پيش روند كه حتي مؤمنان را از مرزهاي جغرافيايي كشور اسلام بيرون برانند و آنان را آواره و سرگردان نمايند. (منافقون آيه 8) اين ها بخشي از تفكرات و روش ها و شيوه هايي است كه منافقان در جامعه ايماني در پيش مي گيرند و قرآن با تحليل گفتارها و رفتارها و انديشه هاي ايشان كوشيده است تا شناختي درستي از ايشان به دست دهد و مردمان و مؤمنان را از آسيب ها و خطرات ايشان دور سازد. باشد با به كارگيري اين آموزه هاي وحياني جامعه ايماني خود را از شر نفاق و منافقان حفظ كنيم و توطئه هاي محفلي ايشان را با ناكامي مواجه سازيم.